Hướng dẫn dùng AI

Prompt viết tài liệu thiết kế: để AI soạn nháp và phản biện trước khi code

Trước khi viết code cho một tính năng lớn hay một đồ án, viết vài trang tài liệu thiết kế giúp cả nhóm thống nhất sẽ làm gì, vì sao chọn cách này mà không chọn cách khác. Đây là loại văn bản nhiều sinh viên ngại viết nhất, nhưng lại rất hợp để nhờ AI: nó soạn khuôn nhanh, nghĩ ra phương án thay thế, và đóng vai người phản biện khó tính. Bài này đưa năm prompt mẫu viết đầy đủ, dựa trên cấu trúc tài liệu thiết kế mà bài "Design Docs at Google" mô tả, cùng cách sửa prompt và một đoạn Python soát bản nháp.

Ý chính
  • Tài liệu thiết kế khác đặc tả: đặc tả nói làm gì, tài liệu thiết kế nói làm thế nào và vì sao chọn cách đó.
  • Khuôn hay dùng: bối cảnh và phạm vi, mục tiêu và không phải mục tiêu, thiết kế kèm đánh đổi, phương án đã cân nhắc, vấn đề xuyên suốt như bảo mật, quyền riêng tư.
  • AI có ích nhất ở hai việc: liệt kê phương án thay thế và phản biện bản nháp. Quyết định chọn phương án là việc của nhóm.
  • Mọi sự thật trong bối cảnh phải do bạn cung cấp; AI không biết hệ thống của trường hay của nhóm bạn.

Code trong bài là Python, chỉ dùng thư viện chuẩn; phần kiểm dùng thêm bộ phân tích Markdown markdown-it-py bản 4.3.0. Tài liệu nhắc hạn nộp bài trong ví dụ là giả lập.

Tài liệu thiết kế khác đặc tả ở đâu

Đặc tả trả lời phần mềm phải làm gì và làm sao biết đã đúng; bài prompt chuyển yêu cầu thành đặc tả nói về bước đó. Tài liệu thiết kế đến sau: với những yêu cầu đã chốt, nhóm sẽ xây dựng thế nào, và vì sao.

Bài "Design Docs at Google" của Malte Ubl mô tả cấu trúc mà nhiều nhóm dùng. Mục bối cảnh và phạm vi cho người đọc cái nhìn tổng quan về hệ thống mới và những gì đang được xây, và tác giả nhấn mạnh đây không phải tài liệu yêu cầu, nên giữ ngắn gọn. Mục mục tiêu đi cùng danh sách không phải mục tiêu: đó không phải mục tiêu bị phủ định như "hệ thống không được sập", mà là những điều có thể hợp lý để làm nhưng được chủ động chọn không làm. Mục thiết kế nên tập trung vào các đánh đổi. Mục phương án đã cân nhắc liệt kê các thiết kế khác cũng đạt được kết quả tương tự, và đánh đổi nào khiến chúng không được chọn. Mục vấn đề xuyên suốt là chỗ nhắc tới bảo mật, quyền riêng tư, khả năng theo dõi. Bài cũng nói hoàn toàn có thể viết một tài liệu thiết kế nhỏ một đến ba trang cho các phần việc nhỏ.

Với đồ án sinh viên, tài liệu nhỏ ba trang là vừa. Năm prompt dưới đây dựng tài liệu theo khuôn đó.

Prompt 1: để AI hỏi bối cảnh

Mình sắp viết tài liệu thiết kế cho phần việc dưới đây. Bạn đóng vai trưởng nhóm kỹ thuật, phỏng vấn mình để lấy đủ bối cảnh.
Hỏi lần lượt tối đa 8 câu, mỗi lần một câu, chờ mình trả lời rồi mới hỏi tiếp.
Ưu tiên hỏi về: dữ liệu đang có ở đâu, ai dùng, giới hạn về thời gian và máy chủ, những gì tuyệt đối không được thay đổi.
Khi đủ thông tin, tóm tắt bối cảnh thành 5 gạch đầu dòng chỉ gồm sự thật mình đã nói, không thêm suy đoán.

Phần việc: gửi email nhắc sinh viên trước hạn nộp bài trên hệ thống nộp bài của khoa.

Câu cuối là chốt chặn quan trọng: bối cảnh phải là sự thật bạn đưa vào, như hệ thống đang chạy ở đâu, dữ liệu gồm những gì. Nếu để mô hình tự điền, nó sẽ bịa ra một hệ thống nghe hợp lý nhưng không phải của bạn.

Prompt 2: soạn bản nháp theo khuôn

Dựa trên bối cảnh đã chốt ở trên, soạn tài liệu thiết kế nhỏ, tối đa 3 trang, bằng Markdown, đúng các mục cấp 2 sau:
## Bối cảnh và phạm vi
## Mục tiêu
## Không phải mục tiêu (những điều hợp lý nhưng chủ động không làm, không viết dạng "hệ thống không được lỗi")
## Thiết kế (bắt đầu bằng tổng quan 3 câu, sau đó chi tiết; ghi rõ mỗi đánh đổi đã chọn)
## Phương án đã cân nhắc (mỗi phương án một mục cấp 3, có dòng "Lý do không chọn:")
## Vấn đề xuyên suốt (bảo mật, quyền riêng tư, cách biết hệ thống đang chạy đúng)
Chỗ nào bạn thiếu thông tin, ghi [CẦN ĐIỀN: điều cần biết] thay vì tự đoán.

Dấu [CẦN ĐIỀN] biến chỗ thiếu thông tin thành việc cần làm rõ ràng, dễ tìm, thay vì những câu bịa trông như thật.

Prompt 3: liệt kê phương án thay thế

Với mục tiêu và ràng buộc trong bản nháp, liệt kê thêm 3 phương án thiết kế khác hẳn nhau mà vẫn đạt mục tiêu.
Với mỗi phương án: mô tả 2 câu, ưu điểm, nhược điểm, chi phí làm thêm so với thiết kế hiện tại (ít, vừa, nhiều),
và một tình huống cụ thể trong đó phương án này tốt hơn thiết kế hiện tại.
Không kết luận phương án nào tốt nhất.

Dòng cuối có chủ đích: chọn phương án là quyết định của nhóm, dựa trên những điều mô hình không biết đủ, như sức của từng thành viên hay ý của thầy. Phần "tình huống phương án này tốt hơn" giúp nhóm thấy đánh đổi thật thay vì danh sách ưu nhược chung chung.

Prompt 4: phản biện bản nháp

Đóng vai kỹ sư cấp cao khó tính đọc tài liệu thiết kế dưới đây trong buổi duyệt.
Liệt kê tối đa 10 vấn đề, xếp theo mức nghiêm trọng (Chặn, Nên sửa, Góp ý), mỗi vấn đề trích đúng câu trong tài liệu.
Chú ý: giả định chưa được nói ra, trường hợp lỗi (mạng, máy chủ thư, dữ liệu sai), dữ liệu cá nhân, việc chạy trùng lặp,
và chỗ "Không phải mục tiêu" thực ra là mục tiêu bị phủ định.
Không viết lại tài liệu.

"""
(dán tài liệu)
"""

Yêu cầu trích đúng câu giúp bạn kiểm lời phản biện có dựa trên tài liệu không, hay mô hình đang phản biện một tài liệu nó tưởng tượng.

Prompt 5: rút gọn cho người bận

Viết bản tóm tắt nửa trang của tài liệu thiết kế dưới đây cho thầy hướng dẫn, người chỉ có 3 phút đọc:
vấn đề, thiết kế chọn trong 3 câu, phương án bị loại và lý do trong 1 câu mỗi phương án, 2 rủi ro lớn nhất, điều cần thầy quyết.
Giữ nguyên mọi con số trong tài liệu.

Soát bản nháp bằng code

Đoạn Python dưới đây đọc tài liệu Markdown theo khuôn của prompt 2 và kiểm: đủ sáu mục cấp 2, kể cả khi tiêu đề còn kèm phần giải thích trong ngoặc của prompt 2; có ít nhất hai phương án, và số dòng "Lý do không chọn:" không ít hơn số phương án; mục vấn đề xuyên suốt có nhắc bảo mật và quyền riêng tư; không còn chỗ [CẦN ĐIỀN] hay TODO. Dòng nằm trong khối code không bị coi là tiêu đề.

"""Soát bản nháp tài liệu thiết kế do AI viết theo khuôn trong bài (dựa trên cấu trúc mà bài "Design Docs at Google"
mô tả: bối cảnh và phạm vi, mục tiêu và không phải mục tiêu, thiết kế, phương án đã cân nhắc, vấn đề xuyên suốt).

Kiểm:
1. Đủ các mục cấp 2 bắt buộc (tiêu đề còn kèm phần giải thích trong ngoặc như prompt 2 vẫn được nhận).
2. Mục "Phương án đã cân nhắc" có ít nhất 2 phương án (mục cấp 3), và số dòng "Lý do không chọn:" không ít hơn số
   phương án (đếm trên cả mục, không xét từng phương án).
3. Mục "Vấn đề xuyên suốt" có nhắc bảo mật và quyền riêng tư.
4. Không còn chỗ trống dạng [CẦN ĐIỀN] hay TODO.
Chỉ dùng thư viện chuẩn; đọc Markdown theo dòng (bỏ qua nội dung trong khối ```).
"""
import re

MUC_CAN = ["Bối cảnh và phạm vi", "Mục tiêu", "Không phải mục tiêu", "Thiết kế",
           "Phương án đã cân nhắc", "Vấn đề xuyên suốt"]


def chia_muc(md):
    """{tiêu đề cấp 2: [các dòng]} và {tiêu đề cấp 2: [tiêu đề cấp 3 bên trong]}."""
    muc, con, hien, trong_code = {}, {}, None, False
    for dong in md.splitlines():
        if dong.strip().startswith("```"):
            trong_code = not trong_code
            continue
        if trong_code:
            continue
        if dong.startswith("## "):
            hien = dong[3:].split("(")[0].strip()  # bỏ phần giải thích trong ngoặc mà prompt 2 ghi kèm tiêu đề
            muc[hien], con[hien] = [], []
        elif dong.startswith("### ") and hien:
            con[hien].append(dong[4:].strip())
        elif hien:
            muc[hien].append(dong)
    return muc, con


def soat(md):
    muc, con = chia_muc(md)
    bao = [f"thiếu mục: {m}" for m in MUC_CAN if m not in muc]
    pa = con.get("Phương án đã cân nhắc", [])
    if "Phương án đã cân nhắc" in muc and len(pa) < 2:
        bao.append(f"chỉ có {len(pa)} phương án, cần ít nhất 2")
    khoi = "\n".join(muc.get("Phương án đã cân nhắc", []))
    if pa and khoi.count("Lý do không chọn:") < len(pa):
        bao.append("có phương án chưa ghi 'Lý do không chọn:'")
    xuyen = "\n".join(muc.get("Vấn đề xuyên suốt", [])).lower()
    for chu in ("bảo mật", "quyền riêng tư"):
        if "Vấn đề xuyên suốt" in muc and chu not in xuyen:
            bao.append(f"vấn đề xuyên suốt chưa nhắc {chu}")
    so_trong = len(re.findall(r"\[CẦN ĐIỀN[^\]]*\]|\bTODO\b", md))
    if so_trong:
        bao.append(f"còn {so_trong} chỗ trống [CẦN ĐIỀN] hoặc TODO")
    return bao


NHAP_MAU = """# Tài liệu thiết kế: nhắc hạn nộp bài qua email

## Bối cảnh và phạm vi
Lớp 60 sinh viên nộp bài trên hệ thống của khoa. Nhiều bạn quên hạn. Tài liệu này thiết kế việc gửi email nhắc.

## Mục tiêu
- Gửi email nhắc 24 giờ trước hạn cho sinh viên chưa nộp.

## Không phải mục tiêu
- Nhắc qua tin nhắn điện thoại.

## Thiết kế
Một script chạy mỗi giờ, đọc danh sách bài tập và danh sách đã nộp, gửi email qua máy chủ thư của trường.

```text
mỗi giờ -> đọc hạn -> lọc người chưa nộp -> gửi thư
```

## Phương án đã cân nhắc
### Gửi một lần lúc 8 giờ sáng mỗi ngày
Đơn giản hơn.

### Dùng dịch vụ gửi thư bên ngoài
Lý do không chọn: phải đưa danh sách email sinh viên ra ngoài trường.

## Vấn đề xuyên suốt
Bảo mật: mật khẩu máy chủ thư để trong biến môi trường. [CẦN ĐIỀN: ai được xem nhật ký gửi thư]
"""

if __name__ == "__main__":
    for dong in soat(NHAP_MAU):
        print(dong)

Với bản nháp mẫu, chương trình báo ba điều: phương án gửi một lần lúc 8 giờ sáng chưa ghi lý do không chọn; mục vấn đề xuyên suốt nhắc bảo mật mà chưa nhắc quyền riêng tư; còn một chỗ [CẦN ĐIỀN]. Phần kiểm đi kèm dùng bộ phân tích Markdown markdown-it-py đọc cùng tài liệu và so danh sách tiêu đề cấp 2, cấp 3 với kết quả của chương trình, kể cả khi trong khối code có một dòng bắt đầu bằng hai dấu thăng; rồi kiểm bản đã sửa không còn bị báo gì.

Tài liệu thiết kế với AI Khuôn theo Design Docs at Google, đọc 12/11/2026 1. Bối cảnhSự thật,phạm vi 2. Mục tiêuVà không phảimục tiêu 3. Thiết kếGhi rõđánh đổi 4. Phương ánLý dokhông chọn Người quyết định, AI soạn nháp và phản biện
Tài liệu thiết kế với AI 1. Bối cảnhSự thật,phạm vi 2. Mục tiêuVà không phảimục tiêu 3. Thiết kếGhi rõđánh đổi 4. Phương ánLý dokhông chọn Người quyết định, AI soạn nháp và phản biện
Hình 1. Tài liệu thiết kế với AI theo khuôn của bài Design Docs at Google: bối cảnh là sự thật và phạm vi; mục tiêu và không phải mục tiêu; thiết kế ghi rõ đánh đổi; phương án kèm lý do không chọn. Người quyết định, AI soạn nháp và phản biện.

Khi kết quả chưa đúng thì sửa prompt thế nào

  • Bối cảnh có chi tiết bạn chưa từng nói, như tên phần mềm, số lượng người dùng. Thêm vào prompt 2: "Chỉ dùng sự thật trong bối cảnh đã chốt; mọi chi tiết khác ghi [CẦN ĐIỀN]". Rồi tìm từng chi tiết lạ để xóa.
  • "Không phải mục tiêu" toàn câu phủ định, như "không để hệ thống chậm". Dán định nghĩa ở trên và một ví dụ đúng: "Không gửi nhắc qua tin nhắn điện thoại trong phiên bản này".
  • Thiết kế dài mà không thấy đánh đổi. Yêu cầu một bảng "Quyết định | Lựa chọn | Đổi lại mất gì" ngay sau phần tổng quan.
  • Phương án thay thế na ná nhau. Ghi rõ "khác hẳn nhau về cách lưu dữ liệu hoặc cách chạy", hoặc gợi một trục khác nhau, như chạy theo lịch hay chạy theo sự kiện.
  • Phản biện chung chung kiểu "nên cân nhắc bảo mật". Bắt buộc trích câu và đề xuất một câu hỏi cụ thể cho nhóm trả lời.
  • Tài liệu quá dài. Giới hạn số trang và số gạch đầu dòng mỗi mục; tài liệu nhỏ ba trang thường đủ cho đồ án.

Nếu nhóm dùng trợ lý lập trình đọc thẳng kho code, tài liệu thiết kế ngắn gọn cũng là thứ nên đặt vào tệp hướng dẫn dự án, như bài hướng dẫn dự án cho AI gợi ý.

Sau khi duyệt: giữ tài liệu sống

Tài liệu thiết kế có giá trị lâu dài nhất ở phần đánh đổi và phương án bị loại: vài tháng sau, khi có người hỏi "sao không dùng dịch vụ gửi thư bên ngoài cho nhanh", câu trả lời đã nằm sẵn đó. Vì vậy khi code đi lệch khỏi thiết kế, hãy sửa tài liệu thay vì để nó cũ dần. Một cách nhẹ nhàng là thêm mục "Thay đổi sau khi duyệt" ở cuối, mỗi dòng ghi ngày, điều đã đổi và lý do. Bạn có thể dán diff của đợt thay đổi kèm tài liệu cũ và nhờ AI đề xuất dòng cần thêm, nhưng tự đọc lại trước khi lưu. Khi bảo vệ đồ án, tài liệu thiết kế cùng mục thay đổi này cũng là thứ cho thầy thấy nhóm đã cân nhắc kỹ, chứ không chỉ làm cho chạy được.

Ví dụ: tính năng nhắc hạn nộp bài

Nhóm bạn được giao thêm tính năng nhắc sinh viên trước hạn nộp bài. Prompt 1 hỏi sáu câu; câu "danh sách đã nộp lấy từ đâu" lộ ra rằng nhóm chưa biết hệ thống của khoa có cho đọc dữ liệu tự động không, và bạn ghi nó vào [CẦN ĐIỀN] thay vì đoán. Prompt 2 cho bản nháp hai trang. Prompt 3 đưa thêm phương án gửi một bản tóm tắt hằng ngày cho cả lớp thay vì nhắc từng người; nhóm thấy hợp với lớp đông và ghi lại như một phương án cân nhắc. Prompt 4 phát hiện thiết kế có thể gửi trùng thư nếu script chạy lại sau khi lỗi giữa chừng. Đoạn code soát bắt được một phương án thiếu lý do không chọn. Bản cuối được gửi thầy duyệt cùng bản tóm tắt nửa trang từ prompt 5.

Cẩn thận
  • Để AI tự điền bối cảnh về hệ thống mà nó không biết.
  • Viết "không phải mục tiêu" thành các câu phủ định của mục tiêu.
  • Chỉ có một phương án, không ghi vì sao không chọn cách khác.
  • Bỏ qua bảo mật và dữ liệu cá nhân trong mục vấn đề xuyên suốt.
  • Để AI quyết định chọn phương án thay cho nhóm.
  • Viết tài liệu dài đến mức không ai đọc.

Câu hỏi thường gặp

Tài liệu thiết kế phần mềm gồm những mục nào?

Bối cảnh và phạm vi, mục tiêu và không phải mục tiêu, thiết kế, phương án đã cân nhắc, vấn đề xuyên suốt.

Không phải mục tiêu là gì?

Là những việc hợp lý có thể làm nhưng được chủ động chọn không làm trong lần này.

AI giúp gì khi viết tài liệu thiết kế?

Hỏi bối cảnh, soạn khuôn, nghĩ phương án thay thế và phản biện bản nháp.

Tài liệu thiết kế cho đồ án nên dài bao nhiêu?

Một tài liệu nhỏ một đến ba trang thường là đủ.

Học tiếp

Nếu bạn muốn học Python và AI bài bản cùng giảng viên, tham khảo khóa học AI của Big-O Coding.

Muốn học bài bản cùng giảng viên?

Khóa AI – Introduction to Machine Learning: nền tảng Máy học từ thuật toán cơ bản đến Neural Networks và LLM, học bằng Python. Học thử buổi 1 miễn phí.

Xem Khóa AI

Nguồn tham khảo

Chia sẻ: Facebook LinkedIn
Nhắn Zalo tư vấnZalo Gọi 0937 401 483