- Ma trận trước, test sau: hành vi, lớp dữ liệu, input đại diện, kết quả mong đợi và lỗi mà từng ca bắt.
- Mock ít nhất có thể: chỉ thay mạng, thời gian, dịch vụ ngoài; logic thuần dùng dữ liệu thật.
- Ca biên ví dụ: VIP mua đúng 100.000 đồng phải còn 90.000 đồng; 99.999 đồng thì không được giảm.
Bắt đầu từ một ví dụ cụ thể
Ví dụ xuyên suốt bài là hàm giảm giá: khách VIP được giảm 10% khi tổng trước thuế từ 100.000 đồng. Ma trận ca kiểm của hàm này có hai trục là loại thành viên và số tiền: VIP mua đúng 100.000 đồng phải còn 90.000 đồng, VIP mua 99.999 đồng thì không được giảm, còn khách thường mua bao nhiêu cũng giữ nguyên giá. Nếu loại thành viên lấy từ một dịch vụ bên ngoài, đó là chỗ duy nhất cần thay bằng đối tượng giả; phần tính giá là logic thuần, test bằng dữ liệu thật.
Test bắt đầu từ hành vi
Đưa code mà không nói yêu cầu khiến AI khóa chặt cách cài đặt hiện tại, kể cả bug. Hãy mô tả hành vi quan sát được và điều không thuộc phạm vi. Test tốt nói người dùng nhận gì, không kiểm biến nội bộ hoặc số lần gọi hàm trừ khi đó thật sự là hợp đồng.
Lập ma trận trước khi sinh test
Chia dữ liệu thành lớp tương đương: hợp lệ, ranh giới, thiếu, sai kiểu, trùng, quá lớn. Với mỗi lớp, nêu kết quả và lý do. Ma trận giúp phát hiện ô trống trước khi code test. Nó cũng ngăn AI tạo mười test gần giống nhau chỉ thay con số.
Mock ít nhất có thể
Mock hữu ích để cô lập mạng, thời gian hoặc dịch vụ chậm, nhưng mock mọi thứ làm test xác nhận kịch bản tự dựng. Yêu cầu dùng đối tượng thật cho logic thuần, fixture nhỏ và chỉ mock ranh giới bên ngoài. Kiểm cả tham số gửi đi lẫn kết quả nhận về nếu tương tác là phần của hợp đồng.
Mỗi hàng nói rõ lỗi nó bắt
Một test luôn xanh có thể vô dụng. Vì vậy mỗi hàng trong ma trận phải ghi lỗi cụ thể mà nó bắt, ví dụ áp ưu đãi cho khách thường. Hàng không nêu được lỗi nào thường trùng ý với một hàng khác và nên gộp lại. Muốn đo cả bộ test bắt được bao nhiêu lỗi, hãy dùng kiểm thử đột biến như bài Nhờ AI viết test tự động mà test vẫn bắt được lỗi hướng dẫn.
Giữ test dễ đọc
Tên test nên nêu điều kiện và kết quả. Sắp xếp chuẩn bị, hành động, kiểm tra; tránh fixture khổng lồ và vòng lặp che trường hợp. Parametrize khi các ca thật sự cùng một quy tắc. Một test thất bại phải chỉ nhanh nguyên nhân, không buộc người đọc giải mã dữ liệu chung.
Test AI vẫn cần review
Chạy test ở phiên bản code hiện tại, sau đó kiểm nó có đỏ trên phiên bản lỗi. Xem assertion, dữ liệu và phần setup. AI có thể gọi API không tồn tại hoặc dùng framework sai phiên bản. Tài liệu framework và test runner trong dự án là nguồn quyết định.
Bốn prompt mẫu chép dùng ngay
Prompt 1: tạo ma trận kiểm thử
Từ đặc tả dưới đây, chưa viết test. Hãy tạo ma trận gồm hành vi, lớp dữ liệu, input đại diện, kết quả mong đợi, mức ưu tiên và lỗi mà ca này sẽ bắt. Phải có đường thuận, giá trị biên, input rỗng, input sai và trường hợp lớn nếu phù hợp. Đánh dấu điểm đặc tả chưa rõ bằng câu hỏi, không tự đoán. Đặc tả: [dán yêu cầu].
Prompt 2: viết test theo framework dự án
Hãy viết unit test bằng [pytest/Jest/JUnit và phiên bản] cho các hàng đã duyệt trong ma trận. Dùng cấu trúc và fixture hiện có: [mô tả hoặc tệp liên quan]. Không test chi tiết cài đặt; không mock hàm thuần; chỉ mock [ranh giới được phép]. Tên test nêu điều kiện và kết quả. Sau code, lập bảng test nào bảo vệ quy tắc nào.
Prompt 3: tìm lỗ hổng bộ test
Review bộ test và đặc tả sau như một người phản biện. Chưa sửa code sản phẩm. Liệt kê hành vi chưa được bảo vệ, assertion quá yếu, test trùng, fixture gây phụ thuộc và mock che lỗi. Với mỗi lỗ hổng, đưa một test tối thiểu và giải thích lỗi thực tế nào sẽ lọt nếu thiếu nó. [dán đặc tả] [dán test].
Prompt 4: test code phụ thuộc thời gian và mạng
Hàm dưới đây gọi [dịch vụ ngoài/đồng hồ hệ thống]. Hãy chỉ ra đúng ranh giới cần thay bằng đối tượng giả, đề xuất fixture nhỏ cho dữ liệu dùng chung và viết test bằng [pytest/Jest/JUnit] cho các hàng đã duyệt trong ma trận. Không mock hàm thuần; kiểm cả tham số gửi đi lẫn kết quả nhận về nếu tương tác là phần của hợp đồng. Liệt kê test nào sẽ hỏng nếu ranh giới đổi. [dán code và ma trận đã duyệt].
Khi kết quả chưa đúng thì sửa prompt thế nào
Nếu AI tạo test bám implementation, nhắc “chỉ kiểm đầu vào và đầu ra công khai”. Nếu nó mock quá nhiều, liệt kê đúng ranh giới được mock. Nếu assertion chỉ kiểm not None, đưa kết quả mong đợi cụ thể. Nếu bộ test dài, yêu cầu ma trận trước rồi sinh từng nhóm. Nếu framework sai, nêu tệp cấu hình và phiên bản, không chỉ nói tên ngôn ngữ.
Bài thực hành
Chọn hàm giảm giá với ba quy tắc. Tự viết một ca đường thuận, sau đó dùng Prompt 1 để lập ma trận. Chọn sáu hàng quan trọng cho Prompt 2. Ghi bên cạnh mỗi hàng lỗi cụ thể mà nó bắt. Nếu hàm hỏi loại thành viên từ một dịch vụ bên ngoài, dùng Prompt 4 để thay đúng dịch vụ đó bằng đối tượng giả, còn phần tính giá vẫn chạy với dữ liệu thật.
Ca mẫu: test giảm giá tại đúng điểm biên
Một cửa hàng chỉ giảm 10% cho thành viên VIP khi tổng trước thuế từ 100.000 đồng. Bộ test do AI tạo có thể dùng 120.000 và kết luận xong, nhưng lỗi thường nằm ở 99.999, 100.000 và cách làm tròn. Hãy viết ma trận gồm loại thành viên, số tiền, kết quả và lý do. Thêm số âm, giá trị rỗng và kiểu chuỗi nếu interface có thể nhận chúng. Sau đó buộc mỗi hàng ghi lỗi cụ thể mà nó bắt: hàng VIP đúng 100.000 đồng bắt điều kiện biên viết thành > thay vì >=, hàng khách thường mua 120.000 đồng bắt việc áp ưu đãi cho mọi khách, hàng VIP 99.999 đồng bắt việc làm tròn số tiền tới hàng nghìn trước khi so với mốc. Một assertion chỉ kiểm kết quả khác rỗng không bảo vệ quy tắc nào. Với mock, hàm tính giá thuần không cần giả lập; chỉ mock dịch vụ thành viên nếu nó thật sự ở ngoài ranh giới unit. Hàng VIP mua 120.000 đồng chỉ kiểm đường thuận: nó không bắt được lỗi nào trong ba lỗi trên, nên đừng để nó là ca duy nhất. Ma trận có lý do từng hàng giúp người review thấy ngay ca nào còn thiếu.
Prompt thứ năm: tự kiểm bằng tình huống của bạn
Đây là đặc tả hàm giảm giá, code và bộ test hiện tại. Hãy lập ma trận gồm loại thành viên, số tiền (99.999, 100.000 và 120.000 đồng, số âm, rỗng, chuỗi), kết quả mong đợi và lý do; đánh dấu hàng nào chưa có test. Với mỗi khoảng trống, viết đúng một test tối thiểu theo Arrange–Act–Assert, không thêm fixture chung và không mock logic thuần; chỉ mock dịch vụ thành viên nếu nó nằm ngoài ranh giới unit. Kết thúc bằng lệnh chạy riêng nhóm test mới để tôi tự xác minh.
Câu hỏi thường gặp
Ma trận ca kiểm khác danh sách test thế nào?
Ma trận ghi cả lớp dữ liệu, kết quả mong đợi và lỗi mà từng hàng bắt, nên nhìn vào là thấy ô nào còn trống. Danh sách test chỉ cho biết đã viết những gì, không cho biết còn thiếu gì.
Khi nào nên dùng mock?
Khi code gọi ra ngoài ranh giới unit: mạng, đồng hồ hệ thống, dịch vụ chậm. Logic thuần như hàm tính giá thì dùng dữ liệu thật, không cần mock.
Fixture trong pytest dùng để làm gì?
Theo tài liệu pytest, fixture tạo bối cảnh xác định và nhất quán cho test, tức phần chuẩn bị (Arrange) như dữ liệu mẫu hay một cơ sở dữ liệu cấu hình sẵn. Giữ fixture nhỏ và gần test dùng nó; fixture chung quá lớn làm người đọc khó biết test phụ thuộc vào dữ liệu nào.
Nên dùng pytest.mark.parametrize lúc nào?
Khi nhiều ca cùng một quy tắc và chỉ khác dữ liệu, ví dụ các số tiền quanh mốc 100.000 đồng. Ca thuộc quy tắc khác nên là test riêng để tên test nói rõ điều được kiểm.
Học tiếp
- Prompt refactor code an toàn mà không đổi hành vi
- Prompt đặt tên biến và hàm rõ nghĩa, nhất quán
- Prompt viết truy vấn SQL báo cáo: chốt grain, tránh JOIN nhân dòng
Khóa AI – Introduction to Machine Learning: nền tảng Máy học từ thuật toán cơ bản đến Neural Networks và LLM, học bằng Python. Học thử buổi 1 miễn phí.


