- Deepfake là ảnh, âm thanh, video do AI tạo hoặc chỉnh sửa, giống người hay sự kiện có thật và dễ bị tin là thật (Điều 3 Đạo luật AI của EU).
- Bài cảnh báo trên trang Bộ Công an (08/9/2026) xếp lừa đảo bằng AI, Deepfake, DeepVoice vào một trong năm nhóm thủ đoạn chính: giả hình, giả giọng người thân, bạn bè, lãnh đạo để vay tiền, đòi chuyển khoản gấp.
- Luật Việt Nam: dùng hình ảnh của người khác phải được người đó đồng ý (Điều 32 Bộ luật Dân sự); dùng AI giả mạo người thật để lừa dối bị cấm, nội dung giả lập người thật phải có nhãn (Luật Trí tuệ nhân tạo).
- Không tin vào khuôn mặt hay giọng nói: dừng lại, gác máy, gọi lại số đã lưu, hỏi mật khẩu gia đình, và báo công an nếu vẫn nghi.
Bài viết tóm tắt văn bản pháp luật và cảnh báo chính thức, không phải tư vấn pháp lý. Văn bản đọc trên Công báo, EUR-Lex, govinfo.gov và trang của Bộ Công an, FBI ngày 12/11/2026. Nếu bạn đã bị lừa, hãy báo ngay ngân hàng và cơ quan công an.
Deepfake là gì
Từ deepfake ghép từ "deep learning" (học sâu) và "fake" (giả). Đạo luật AI của EU, Quy định (EU) 2024/1689, định nghĩa deepfake là nội dung hình ảnh, âm thanh hoặc video do AI tạo ra hay chỉnh sửa, giống người, vật, nơi chốn hoặc sự kiện có thật và có thể khiến người xem lầm tưởng là thật (Điều 3 điểm 60). Luật Việt Nam không dùng từ deepfake. Luật Trí tuệ nhân tạo số 134/2025/QH15 mô tả cùng loại nội dung bằng cụm "mô phỏng, giả lập ngoại hình, giọng nói của người thật hoặc tái hiện sự kiện thực tế" (Điều 11 khoản 4).
Deepfake không phải lúc nào cũng xấu. Phim ảnh, lồng tiếng, bài giảng dùng giọng tổng hợp đều có thể dùng kỹ thuật này một cách hợp pháp khi người trong video đồng ý và người xem được báo rõ. Rủi ro nằm ở chỗ công cụ ngày càng dễ dùng: theo cảnh báo của FBI ngày 03/12/2024, AI tạo sinh giúp kẻ gian giảm thời gian và công sức để lừa nạn nhân, và làm kịch bản lừa đáng tin hơn. Cách soát dấu ẩn và siêu dữ liệu của ảnh AI có trong bài nhận biết ảnh do AI tạo; bài này đi vào luật và cách phòng lừa đảo.
Các kiểu lừa đảo bằng deepfake
Bài "Nâng cao cảnh giác trước 25 kịch bản lừa đảo trên không gian mạng năm 2026", đăng trên trang Bộ Công an ngày 08/9/2026, chia các thủ đoạn thành năm nhóm. Nhóm hai là lừa đảo bằng AI, Deepfake, DeepVoice: kẻ gian tạo hình ảnh, video, giọng nói giả của người thân, bạn bè hoặc lãnh đạo cơ quan để vay tiền, đòi chuyển khoản khẩn cấp. Bài còn cảnh báo một chiêu ít người để ý: gọi điện chỉ để thu mẫu giọng nói, dùng cho các vụ giả mạo về sau.
Cảnh báo của FBI ngày 03/12/2024 liệt kê thêm các dạng đã gặp ở Mỹ: đoạn âm thanh ngắn giả giọng người thân đang gặp nạn, đòi tiền gấp hoặc tiền chuộc; cuộc gọi video thời gian thực với "giám đốc", "công an" giả; video giả để "chứng minh" người đang trò chuyện trên mạng là người thật; ảnh nhạy cảm do AI tạo dùng để tống tiền.
Điểm chung của các kịch bản là áp lực thời gian. Tọa đàm "Vui Tết an toàn, không lo Deepfake" do Hiệp hội An ninh mạng Quốc gia tổ chức dưới sự bảo trợ của Bộ Công an, đăng trên trang Bộ ngày 29/01/2026, nêu bốn cảnh báo: hình ảnh, giọng nói, video không còn là căn cứ đủ tin cậy để xác thực danh tính; deepfake thường đi kèm kịch bản ép bạn quyết định nhanh; deepfake cần dữ liệu thật để làm, nên đừng chia sẻ tùy tiện ảnh và giọng nói; giao dịch tài chính chỉ làm qua kênh chính thức.
Quy trình xác minh bốn bước
Vì mắt và tai có thể bị đánh lừa, cách chắc chắn nhất là kiểm qua một kênh khác. Hình 1 là quy trình rút ra từ khuyến cáo của Bộ Công an và FBI.
- Dừng lại. Cuộc gọi càng gấp càng phải chậm. Không chuyển tiền, không đọc mã OTP trong lúc đang nói chuyện.
- Gác máy và gọi lại số bạn đã lưu. FBI khuyên gác máy, tự tìm số chính thức của người hay tổ chức đó rồi gọi thẳng. Đừng gọi lại số vừa gọi tới, đừng bấm đường link trong tin nhắn.
- Hỏi điều chỉ người thật biết. FBI khuyên mỗi gia đình đặt một từ hoặc câu bí mật để xác minh nhau. Hãy thống nhất từ này từ trước, ngoài đời, đừng gửi qua mạng.
- Vẫn còn nghi thì báo. Bài cảnh báo trên trang Bộ Công an đề nghị báo cơ quan công an nơi gần nhất khi thấy dấu hiệu lừa đảo. Nếu đã chuyển tiền, liên hệ ngay ngân hàng để dừng giao dịch.
FBI cũng liệt kê dấu hiệu có thể thấy trên ảnh, video giả: bàn tay, bàn chân méo, răng, mắt không tự nhiên, gương mặt nhòe, bóng đổ sai, độ trễ, giọng không khớp miệng. Các dấu hiệu này giúp bạn sinh nghi, nhưng đừng dùng chúng để kết luận một cuộc gọi là thật.
Luật Việt Nam nói gì
Quyền đối với hình ảnh. Điều 32 Bộ luật Dân sự số 91/2015/QH13 ghi mỗi cá nhân có quyền đối với hình ảnh của mình; dùng hình ảnh của người khác phải được người đó đồng ý, dùng vì mục đích thương mại thì phải trả thù lao, trừ khi có thỏa thuận khác. Khoản 2 chỉ miễn sự đồng ý trong vài trường hợp, như vì lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng, hoặc hình ảnh từ hoạt động công cộng mà không làm tổn hại danh dự, uy tín của người đó. Người bị dùng hình ảnh trái phép có quyền yêu cầu Tòa án buộc bên vi phạm thu hồi, tiêu hủy, chấm dứt việc sử dụng và bồi thường thiệt hại. Nghị định 356/2025/NĐ-CP còn xếp hình ảnh của cá nhân vào dữ liệu cá nhân cơ bản và dữ liệu sinh trắc học vào loại nhạy cảm.
Luật Trí tuệ nhân tạo. Điều 7 cấm phát triển, cung cấp hay sử dụng hệ thống AI để giả mạo, mô phỏng người và sự kiện thật nhằm lừa dối, thao túng một cách có chủ đích, có hệ thống, gây tổn hại nghiêm trọng; cấm tạo hay phổ biến nội dung giả gây nguy hại nghiêm trọng đến an ninh, trật tự; và cấm tẩy xóa nhãn, cảnh báo bắt buộc. Điều 11 khoản 4 buộc bên triển khai gắn nhãn dễ nhận biết cho âm thanh, hình ảnh, video giả lập ngoại hình, giọng nói người thật. Theo Điều 18 Nghị định 142/2026/NĐ-CP, nhãn phải xuất hiện trước hoặc ngay khi người xem tiếp cận nội dung, có thể đặt trên nội dung, ở tiêu đề, phần mô tả, trên giao diện nền tảng hoặc bằng thông báo âm thanh.
Luật ở EU và Mỹ
EU. Điều 50 khoản 4 Đạo luật AI buộc bên triển khai hệ thống AI tạo deepfake phải công bố nội dung đó do AI tạo hoặc chỉnh sửa; với tác phẩm nghệ thuật, châm biếm, hư cấu rõ ràng thì chỉ cần báo theo cách không cản trở việc thưởng thức. Điều 50 áp dụng từ 2/8/2026. Bản sửa đổi bằng Quy định (EU) 2026/1744 thêm điểm (ba) vào Điều 5: cấm hệ thống AI tạo hoặc chỉnh sửa ảnh, video, âm thanh thân mật, chân thực của một người có thể nhận diện khi không có sự đồng ý rõ ràng của người đó, áp dụng từ 2/12/2026.
Mỹ. Đạo luật TAKE IT DOWN (Public Law 119-12, ký ngày 19/5/2025) đặt thành tội, trong các điều kiện luật nêu, việc cố ý đăng hình ảnh thân mật không có sự đồng ý, kể cả "bản giả kỹ thuật số" tạo bằng AI mà người bình thường không phân biệt được với ảnh thật. Các nền tảng thuộc diện áp dụng phải lập quy trình nhận yêu cầu gỡ trong vòng một năm kể từ khi luật được ký, và phải gỡ trong 48 giờ sau khi nhận yêu cầu hợp lệ.
Khi bạn tự làm video, ảnh AI có người thật
Xin phép người trong ảnh trước, kể cả bạn bè, thầy cô: đó là điều Điều 32 Bộ luật Dân sự đòi. Ghi rõ "nội dung do AI tạo" ở chỗ người xem thấy ngay. Đừng xóa dấu nước hay thông tin nguồn gốc mà công cụ gắn vào. Điều khoản của Microsoft Copilot, hiệu lực 18/8/2026, cấm dùng Copilot để tạo hoặc sửa ảnh, giọng nói, video của người khác khi không được họ cho phép, và cấm che giấu, xóa các dấu cho thấy nội dung do Copilot tạo. Phần nhân bản giọng nói có trong bài ElevenLabs là gì.
- Tin cuộc gọi video vì "rõ ràng là mặt người quen": khuôn mặt và giọng nói đều làm giả được.
- Gọi lại đúng số vừa gọi tới, hoặc bấm đường link trong tin nhắn để "xác minh".
- Đăng nhiều video có giọng nói của mình ở chế độ công khai: đó là mẫu giọng sẵn cho kẻ gian.
- Ghép mặt bạn học vào video "cho vui" rồi đăng lên nhóm lớp khi chưa hỏi ý người đó.
Câu hỏi thường gặp
Cuộc gọi video deepfake là gì?
Là cuộc gọi trong đó khuôn mặt, giọng nói của người bên kia được AI làm giả, thường là người thân hoặc "cán bộ" để đòi chuyển tiền. FBI ghi nhận kẻ gian dùng cả video thời gian thực giả lãnh đạo công ty, công an.
Cách nhận biết lừa đảo deepfake?
Dấu hiệu mạnh nhất là áp lực thời gian và yêu cầu chuyển tiền hay đọc mã OTP. Đừng dựa vào mắt: gác máy, gọi lại số đã lưu và hỏi mật khẩu gia đình.
Làm deepfake có phạm luật không?
Tùy mục đích và cách dùng. Dùng hình ảnh người khác mà không được đồng ý, ngoài các ngoại lệ ở khoản 2, là trái Điều 32 Bộ luật Dân sự; dùng AI giả mạo người thật để lừa dối, gây tổn hại nghiêm trọng là hành vi bị cấm ở Điều 7 Luật Trí tuệ nhân tạo.
Lỡ chuyển tiền cho kẻ lừa đảo thì làm gì?
Liên hệ ngay ngân hàng để dừng giao dịch, giữ lại tin nhắn, số điện thoại, biên lai, rồi báo cơ quan công an nơi gần nhất như bài cảnh báo trên trang Bộ Công an khuyến cáo.
Học tiếp
- Nhận biết ảnh do AI tạo: dấu ẩn, siêu dữ liệu và mắt người
- Luật Trí tuệ nhân tạo 2025: người học cần biết gì
- ElevenLabs là gì: giọng nói AI và những điều cần biết
Khóa AI – Introduction to Machine Learning: nền tảng Máy học từ thuật toán cơ bản đến Neural Networks và LLM, học bằng Python. Học thử buổi 1 miễn phí.
Nguồn tham khảo
- Bộ Công an: Nâng cao cảnh giác trước 25 kịch bản lừa đảo trên không gian mạng năm 2026, đăng 08/9/2026 (đọc 12/11/2026)
- Bộ Công an: Vui Tết an toàn, không lo Deepfake, đăng 29/01/2026 (đọc 12/11/2026)
- Công báo: Bộ luật Dân sự số 91/2015/QH13, Điều 32 (đọc 12/11/2026)
- Công báo: Luật Trí tuệ nhân tạo số 134/2025/QH15, Điều 7 và Điều 11 (đọc 12/11/2026)
- Công báo: Nghị định 142/2026/NĐ-CP, Điều 18 về nhãn hiển thị (đọc 12/11/2026)
- EUR-Lex: Quy định (EU) 2024/1689, bản hợp nhất ngày 27/7/2026, Điều 3, 5, 50 (đọc 12/11/2026)
- govinfo.gov: TAKE IT DOWN Act, Public Law 119-12, ký 19/5/2025 (đọc 12/11/2026)
- FBI IC3: Criminals Use Generative Artificial Intelligence to Facilitate Financial Fraud, 03/12/2024 (đọc 12/11/2026)


