- Không có một quy định chung cho mọi trường. Quy định nằm ở quy chế của trường, đề cương môn học và thỏa thuận với giảng viên hướng dẫn. Đọc và hỏi trước khi bắt đầu.
- Chia việc thành ba mức: được dùng, dùng phải khai báo, không được dùng. Việc chưa rõ thuộc mức nào thì hỏi giảng viên trước.
- Để AI viết nội dung báo cáo thay bạn, hoặc trích tài liệu AI gợi ý mà bạn chưa đọc bản gốc, là hai lỗi nặng nhất.
- Ghi nhật ký mỗi lần dùng AI. Đến lúc nộp, nhật ký thành phụ lục khai báo, và giúp bạn trả lời khi hội đồng hỏi.
Bài này tham khảo hai văn bản: hướng dẫn về AI tạo sinh của Văn phòng Chuẩn mực Cộng đồng, Đại học Stanford (thông qua ngày 15/10/2026), và hướng dẫn về AI tạo sinh trong giáo dục và nghiên cứu của UNESCO (2023). Đây là ví dụ để hiểu cách các nơi đặt luật; quy định áp dụng cho bạn là của trường bạn.
Vì sao không có câu trả lời chung
Đồ án, khóa luận là sản phẩm dùng để đánh giá chính bạn: bạn có tự đặt được vấn đề, tìm hiểu, làm thực nghiệm và trình bày kết quả không. Một công cụ có thể làm hộ việc này ở môn này nhưng là kỹ năng cần đánh giá ở môn khác. Ví dụ, nhờ AI gợi ý code là bình thường trong một đồ án về hệ thống gợi ý, nhưng có thể không được phép trong môn đánh giá chính khả năng lập trình. Vì vậy các trường thường đặt nguyên tắc chung, rồi để giảng viên quy định chi tiết cho từng môn, từng bài.
Hướng dẫn của Stanford là một ví dụ rõ. Khi môn học không có quy định riêng bằng văn bản, mặc định cho phép dùng AI để luyện tập và học (tự hỏi đáp, xin thêm bài tập), sửa chính tả, ngữ pháp, định dạng mà không đổi nội dung; không cho phép dùng AI để tạo ra sản phẩm được chấm điểm như bài luận, báo cáo, hay để một công cụ tự động làm bài thay sinh viên. Sinh viên phải giải thích được bài của mình. Văn bản còn đưa ra một phép thử dễ nhớ: nếu việc đó nhờ một gia sư là người được phép, thì dùng AI theo cách tương tự nhiều khả năng cũng được phép.
UNESCO, trong hướng dẫn năm 2023, nhấn vào cách tiếp cận lấy con người làm trung tâm, đề xuất giới hạn độ tuổi cho việc trò chuyện độc lập với AI tạo sinh, và lưu ý nhiều cơ sở giáo dục chưa sẵn sàng kiểm chứng các công cụ này. Với sinh viên, ý chính là: trách nhiệm về nội dung vẫn thuộc về người viết.
Mức 1: thường được dùng
Hỏi để hiểu. Bạn đọc một bài báo về cơ chế attention và không hiểu một công thức. Hỏi AI giải thích, xin ví dụ số nhỏ, rồi tự kiểm tra lại bằng cách tính tay. Đây là cách dùng gần với gia sư nhất. Lưu ý: AI có thể giải thích sai, nên đối chiếu với bài báo gốc. Danh sách bài báo nền tảng có trong bài bài báo AI kinh điển.
Sửa chính tả, ngữ pháp, định dạng. Nhờ AI chỉ ra lỗi chính tả, câu sai ngữ pháp, chỗ trình bày tài liệu tham khảo chưa thống nhất. Điều kiện: không để AI viết lại ý. Nếu sau khi sửa, đoạn văn nói điều khác với điều bạn viết, đó không còn là sửa chính tả.
Luyện bảo vệ. Đưa tóm tắt đồ án vào, nhờ AI đóng vai hội đồng đặt câu hỏi. Bạn trả lời thành tiếng. Đây là cách tốt để tìm chỗ mình hiểu chưa chắc.
Mức 2: được dùng nhưng phải khai báo
Gợi ý code. Trong đồ án AI, phần lớn sinh viên dùng trợ lý lập trình. Điều cần làm: đọc và hiểu từng đoạn trước khi giữ, viết kiểm thử cho phần quan trọng, và ghi rõ phần nào có AI hỗ trợ. Phần cốt lõi (thiết kế thí nghiệm, cách đánh giá, phân tích kết quả) nên do bạn tự làm, vì đó là phần hội đồng hỏi.
Tìm tài liệu. AI có thể gợi ý hướng tìm và từ khóa. Nhưng mô hình ngôn ngữ có thể đưa ra tên bài báo nghe rất thật mà không tồn tại, hoặc gán sai tác giả, năm. Quy tắc: chỉ trích tài liệu bạn đã tự mở, đọc bản gốc, và kiểm tra thông tin xuất bản. Một trích dẫn bịa trong khóa luận là lỗi nghiêm trọng, dù do AI gợi ý.
Dịch tài liệu. Dịch để đọc hiểu thì giống hỏi để hiểu. Dịch đoạn văn của người khác rồi đưa vào báo cáo thì vẫn phải trích dẫn như trích nguồn gốc.
Mức 3: thường không được
Để AI viết nội dung báo cáo. Chương tổng quan, phần phân tích, phần kết luận do AI viết rồi bạn chỉnh vài chữ là nộp sản phẩm không phải của mình. Hầu hết quy định coi đây là vi phạm liêm chính học thuật, tương tự nhờ người khác viết hộ.
Để AI chạy thí nghiệm và báo kết quả thay bạn. Số liệu trong đồ án phải do bạn đo, từ code bạn chạy được và giải thích được. Một công cụ tự động làm thay toàn bộ quy trình, như hướng dẫn của Stanford nêu, không được phép theo mặc định.
Đưa dữ liệu không được phép ra ngoài. Đồ án làm với dữ liệu nội bộ của nơi thực tập thường có cam kết bảo mật. Dán dữ liệu đó vào công cụ AI công cộng có thể vi phạm cam kết, kể cả khi trường cho dùng AI.
Ghi nhật ký và in phụ lục khai báo
Cách thực tế nhất để làm đúng là ghi lại mỗi lần dùng: ngày, công cụ, loại việc, áp dụng vào phần nào. Đoạn Python dưới đây giữ một nhật ký như vậy, đối chiếu với bảng quy định (ví dụ, bạn thay bằng quy định thật của mình), rồi in bốn nhóm: được, phải khai báo, không được, và chưa có quy định. Nhóm phải khai báo được in thành bảng để dán vào phụ lục. Chương trình cũng liệt kê tài liệu AI gợi ý mà bạn chưa đọc bản gốc.
"""Nhật ký dùng AI khi làm đồ án: ghi mỗi lần dùng, đối chiếu quy định, in phụ lục khai báo.
QUY_DINH dưới đây chỉ là ví dụ. Bạn thay bằng quy định của trường, của môn
và của giảng viên hướng dẫn (ghi bằng văn bản trước khi bắt đầu).
"được" : dùng thoải mái, không cần khai báo
"khai báo" : được dùng nhưng phải ghi vào phụ lục
"không" : không được dùng
"""
QUY_DINH = {
"hỏi để hiểu khái niệm": "được",
"sửa chính tả, ngữ pháp": "được",
"gợi ý code": "khai báo",
"tìm tài liệu": "khai báo",
"viết nội dung báo cáo": "không",
}
NHAT_KY = [
# (ngày, công cụ, loại việc, áp dụng vào đâu)
("02/03", "Claude", "hỏi để hiểu khái niệm", "đọc hiểu cơ chế attention"),
("05/03", "Copilot", "gợi ý code", "hàm chia tập dữ liệu, chương 3"),
("09/03", "ChatGPT", "tìm tài liệu", "danh sách bài báo về RAG"),
("12/03", "ChatGPT", "viết nội dung báo cáo", "đoạn tổng quan chương 2"),
("15/03", "Claude", "sửa chính tả, ngữ pháp", "toàn bộ chương 1"),
("18/03", "Gemini", "vẽ sơ đồ", "hình kiến trúc hệ thống"),
]
TAI_LIEU = [
# (tên tài liệu AI gợi ý, đã tự mở và đọc bản gốc chưa)
("Lewis và cộng sự 2020, Retrieval-Augmented Generation", True),
("Một bài báo AI gợi ý nhưng chưa tìm thấy bản gốc", False),
]
def phan_loai(nhat_ky, quy_dinh):
kq = {"được": [], "khai báo": [], "không": [], "chưa có quy định": []}
for muc in nhat_ky:
kq[quy_dinh.get(muc[2], "chưa có quy định")].append(muc)
return kq
def phu_luc(kq):
dong = ["| Ngày | Công cụ | Việc | Áp dụng vào |", "|---|---|---|---|"]
dong += [f"| {n} | {c} | {v} | {a} |" for n, c, v, a in kq["khai báo"]]
return dong
def tai_lieu_chua_doc(tai_lieu):
return [ten for ten, da_doc in tai_lieu if not da_doc]
def chay_thu():
kq = phan_loai(NHAT_KY, QUY_DINH)
dong = [f"{k}: {len(v)} lần" for k, v in kq.items()]
dong += ["Cần sửa ngay: " + "; ".join(f"{n} {v}" for n, _, v, _ in kq["không"]),
"Cần hỏi giảng viên: " + "; ".join(f"{n} {v}" for n, _, v, _ in kq["chưa có quy định"]),
"Phụ lục khai báo:"] + phu_luc(kq)
dong.append("Tài liệu chưa đọc bản gốc, chưa được trích: " + "; ".join(tai_lieu_chua_doc(TAI_LIEU)))
print("\n".join(dong))
return dong
if __name__ == "__main__":
chay_thu()
Với nhật ký mẫu sáu dòng, kết quả cho thấy: hai lần dùng thoải mái, hai lần cần khai báo (gợi ý code và tìm tài liệu, được in thành bảng phụ lục), một lần vi phạm (ngày 12/03 nhờ AI viết đoạn tổng quan chương 2, phải viết lại), và một lần chưa có quy định (vẽ sơ đồ kiến trúc, cần hỏi giảng viên). Một tài liệu AI gợi ý chưa tìm thấy bản gốc nên chưa được đưa vào danh mục tham khảo.
Nhật ký cũng có ích khi bảo vệ. Nếu hội đồng hỏi "phần này có dùng AI không", bạn trả lời được chính xác ngày, công cụ, và bạn đã kiểm tra lại thế nào, thay vì nói chung chung.
Về công cụ phát hiện AI
Nhiều trường dùng phần mềm kiểm tra trùng lặp, và một số dùng thêm công cụ ước đoán văn bản do AI viết. Các công cụ ước đoán này có thể sai cả hai chiều, nên nhiều nơi không kết luận chỉ dựa vào chúng; hướng dẫn của Stanford ghi rõ trường hiện không dùng công cụ phát hiện AI. Cách giảng viên thường kiểm tra là hỏi bạn giải thích bài của mình. Vì vậy cách phòng vệ tốt nhất không phải là viết sao cho "không giống AI", mà là tự làm và hiểu mọi phần.
- Bắt đầu dùng AI trước khi đọc quy định của trường, của môn và hỏi giảng viên hướng dẫn.
- Để AI viết chương, đoạn phân tích, kết luận rồi sửa vài chữ.
- Trích bài báo AI gợi ý mà chưa mở bản gốc.
- Dán dữ liệu nội bộ nơi thực tập vào công cụ AI công cộng.
- Không ghi lại đã dùng AI ở đâu, đến lúc bị hỏi thì không nhớ.
Câu hỏi thường gặp
Trường mình chưa có quy định về AI thì sao?
Hỏi giảng viên hướng dẫn bằng tin nhắn hoặc email để có văn bản, rồi làm theo. Trong lúc chờ, chỉ dùng ở mức hỏi để hiểu và sửa chính tả.
Dùng AI sửa văn có bị coi là gian lận không?
Sửa chính tả, ngữ pháp thường được chấp nhận. Viết lại ý, thêm đoạn mới thì không còn là sửa văn. Nếu không chắc, khai báo.
Có cần trích dẫn AI như một nguồn không?
AI không phải là nguồn tài liệu để trích ý. Khai báo việc dùng trong phụ lục hoặc phần phương pháp theo hướng dẫn của trường; ý và số liệu thì trích từ tài liệu gốc.
Đồ án về AI có được dùng AI nhiều hơn không?
Không tự động. Bạn được dùng AI như một thành phần của hệ thống (ví dụ gọi API mô hình trong ứng dụng), nhưng việc viết báo cáo và phân tích vẫn theo quy định chung.
Học tiếp
- Tìm và đọc bài báo gốc: bài báo AI kinh điển.
- Đánh giá kết quả của hệ thống có mô hình ngôn ngữ: đánh giá câu trả lời AI.
- Ý tưởng đồ án nhỏ: 10 dự án AI cho portfolio.
Nếu bạn muốn học Python và AI bài bản cùng giảng viên, tham khảo khóa học AI của Big-O Coding.
Khóa AI – Introduction to Machine Learning: nền tảng Máy học từ thuật toán cơ bản đến Neural Networks và LLM, học bằng Python. Học thử buổi 1 miễn phí.
