Hướng dẫn dùng AI

System prompt là gì và viết thế nào

Khi bạn làm một chatbot trợ giảng hay một công cụ tóm tắt, có những điều mô hình phải nhớ suốt cuộc trò chuyện: nó là ai, phục vụ ai, được làm gì, trả lời theo kiểu nào. Chỗ đặt những điều đó là system prompt, hay chỉ dẫn hệ thống. Bài này giải thích system prompt khác tin nhắn người dùng ở đâu, cách viết một chỉ dẫn gồm bốn phần rõ ràng, một hàm Python soát lỗi hay gặp, và lý do không bao giờ nên cất mật khẩu hay khóa API trong đó.

Ý chính
  • System prompt là phần chỉ dẫn do người làm ứng dụng viết, gửi kèm mọi lượt hỏi, định hình cách mô hình cư xử trong cả cuộc trò chuyện. Tin nhắn người dùng thì thay đổi theo từng lượt.
  • Một chỉ dẫn dễ bảo trì gồm bốn phần: vai trò, bối cảnh kèm lý do, quy tắc, định dạng câu trả lời.
  • Nói rõ nên làm gì thay vì chỉ cấm, và giải thích lý do thay vì viết HOA để quát.
  • Chỉ dẫn hệ thống không phải chỗ cất bí mật: người dùng có thể moi được nó. Quyền hạn thật phải kiểm ở code.

Bài dùng Python và thư viện anthropic. Phần chạy thử dùng một client giả nên không cần khóa API. Các nguồn tham khảo gồm trang Prompting best practices, tài liệu tham số của Messages API và mục LLM07:2025 về lộ chỉ dẫn hệ thống của OWASP, đọc ngày 11/11/2026. Nếu chưa từng gọi API, đọc trước bài gọi API AI bằng Python.

System prompt khác tin nhắn người dùng thế nào

Một lệnh gọi Messages API có hai chỗ đặt chữ. Danh sách tin nhắn chứa các lượt qua lại giữa người dùng và trợ lý; mỗi lượt mới, ứng dụng nối thêm vào danh sách. Tham số system là một khối chữ riêng, nằm ngoài danh sách đó, do người làm ứng dụng viết một lần và gửi kèm mọi lệnh gọi. Người dùng cuối thường không thấy nó.

Vì nằm cố định ở đầu mọi lệnh gọi, chỉ dẫn hệ thống là chỗ hợp lý cho những điều không đổi: mô hình đóng vai gì, phục vụ ai, giới hạn chủ đề, giọng văn, định dạng. Đặt những điều này vào tin nhắn đầu tiên của người dùng cũng chạy được, nhưng dễ bị trôi khi cuộc trò chuyện dài, và lẫn lộn giữa lời của bạn với lời của người dùng. Khi hội thoại quá dài cần tóm tắt, chỉ dẫn hệ thống vẫn giữ nguyên, như bài quản lý hội thoại dài đã làm.

Trang Prompting best practices nói việc đặt vai trò trong chỉ dẫn hệ thống giúp mô hình tập trung hành vi và giọng văn cho đúng việc, và chỉ một câu cũng tạo ra khác biệt. Ví dụ trong tài liệu chỉ có một dòng: mô hình là trợ lý lập trình chuyên về Python.

Bốn phần của một chỉ dẫn tốt

Phần thứ nhất là vai trò: mô hình là ai và phục vụ ai. "Trợ giảng môn Nhập môn lập trình Python cho học sinh lớp 10" cho mô hình biết nên dùng từ ngữ cỡ nào, giải thích sâu tới đâu.

Phần thứ hai là bối cảnh, kèm lý do. Tài liệu Claude khuyên giải thích vì sao một hành vi quan trọng, vì mô hình khái quát được từ lời giải thích. Ví dụ trong tài liệu: thay vì chỉ cấm dùng dấu ba chấm, hãy nói câu trả lời sẽ được đọc bằng máy chuyển chữ thành giọng nói, mà máy đó không biết đọc dấu ba chấm. Trong ví dụ của bài, bối cảnh nói học sinh hỏi khi làm bài về nhà, và mục tiêu là giúp các em tự tìm ra lỗi vì giải hộ thì các em không học được gì. Có lý do này, mô hình xử lý được cả những tình huống quy tắc không lường trước.

Phần thứ ba là quy tắc. Tài liệu khuyên nói rõ điều muốn có và viết các bước thành danh sách khi thứ tự hay sự đầy đủ của các bước là quan trọng. Một phép thử được nêu trong tài liệu: đưa chỉ dẫn cho một đồng nghiệp không biết gì về việc này; nếu họ bối rối thì mô hình cũng vậy.

Phần thứ tư là định dạng: dài bao nhiêu, văn xuôi hay gạch đầu dòng, code đặt ở đâu. Tài liệu đưa ra một mẹo đáng nhớ: nói mô hình nên làm gì thay vì không nên làm gì. Thay vì "đừng dùng markdown", hãy viết "câu trả lời gồm các đoạn văn xuôi liền mạch". Tài liệu cũng khuyên bọc từng loại nội dung trong thẻ XML có tên rõ ràng để mô hình phân biệt chỉ dẫn, bối cảnh và dữ liệu.

Bốn phần của system prompt Mỗi phần một thẻ XML, gửi qua tham số system 1. Vai tròLà ai, cho aitrợ giảng lớp 10 2. Bối cảnhTình huống, lý dođể em tự học 3. Quy tắcNói nên làm gìgợi ý từng bước 4. Định dạngĐộ dài, trình bàytối đa 5 câu Không đặt khóa hay mật khẩu trong system prompt
Bốn phần của system prompt 1. Vai tròLà ai, cho aitrợ giảng lớp 10 2. Bối cảnhTình huống, lý dođể em tự học 3. Quy tắcNói nên làm gìgợi ý từng bước 4. Định dạngĐộ dài, trình bàytối đa 5 câu Không đặt khóa hay mật khẩu trong system prompt
Hình 1. Bốn phần của một system prompt, mỗi phần trong một thẻ XML, gửi qua tham số system: (1) vai trò, mô hình là ai và phục vụ ai, ví dụ trợ giảng lớp 10; (2) bối cảnh nêu tình huống và lý do, ví dụ để học sinh tự học; (3) quy tắc nói nên làm gì, ví dụ gợi ý từng bước; (4) định dạng nêu độ dài và cách trình bày, ví dụ tối đa 5 câu. Không đặt khóa hay mật khẩu trong system prompt.

Ví dụ bằng Python

Chương trình mẫu có ba hàm. Hàm ghep_chi_dan ghép bốn phần thành một khối chữ, mỗi phần trong một thẻ XML. Hàm soat_chi_dan báo các lỗi hay gặp. Hàm hoi gửi câu hỏi kèm chỉ dẫn qua tham số system. Trên Claude Opus 5.5, chế độ suy nghĩ luôn bật và token suy nghĩ tính chung vào max_tokens, như bài cho mô hình suy nghĩ trước khi trả lời đã giải thích, nên hàm để max_tokens rộng và báo rõ khi câu trả lời bị cắt vì chạm giới hạn đó hoặc khi mô hình từ chối trả lời. Lớp ClientGia thay cho client thật khi chạy thử, ghi lại yêu cầu đã gửi để ta kiểm.

"""System prompt (chỉ dẫn hệ thống): ghép từ các phần rõ ràng, soát lỗi hay gặp, rồi gửi qua tham số system của API Claude.

- ghep_chi_dan: vai trò + bối cảnh (kèm lý do) + quy tắc + định dạng, mỗi phần trong một thẻ XML.
- soat_chi_dan: báo các lỗi hay gặp: thiếu vai trò hoặc định dạng, quy tắc chỉ cấm mà không nói nên làm gì,
  viết HOA để quát, có thứ trông như khóa bí mật (chỉ dẫn hệ thống không phải chỗ cất bí mật).
- hoi: gửi một câu hỏi kèm chỉ dẫn hệ thống. Trên Claude Opus 5.5, suy nghĩ luôn bật (không tắt được) và token suy nghĩ
  tính chung vào max_tokens, nên để max_tokens rộng (16000) và báo khi câu trả lời bị cắt (stop_reason "max_tokens")
  hoặc bị từ chối ("refusal"). Chạy thử dùng client giả, không cần khóa API.
"""
import os
import re
import sys
from types import SimpleNamespace

MO_HINH = "claude-opus-5-5"


def ghep_chi_dan(vai_tro, boi_canh, quy_tac, dinh_dang):
    dong = [f"<vai_tro>{vai_tro}</vai_tro>", f"<boi_canh>{boi_canh}</boi_canh>", "<quy_tac>"]
    dong += [f"- {q}" for q in quy_tac]
    dong += ["</quy_tac>", f"<dinh_dang>{dinh_dang}</dinh_dang>"]
    return "\n".join(dong)


def _viet_hoa(dong):
    """Có ít nhất 3 từ liền nhau viết HOA toàn bộ (tính cả chữ có dấu)."""
    lien = 0
    for tu in re.findall(r"\w+", dong):
        lien = lien + 1 if len(tu) >= 2 and tu.isupper() else 0
        if lien >= 3:
            return True
    return False


def soat_chi_dan(chi_dan):
    loi = []
    if "<vai_tro>" not in chi_dan:
        loi.append("thiếu vai trò")
    if "<dinh_dang>" not in chi_dan:
        loi.append("chưa nói định dạng câu trả lời")
    for dong in chi_dan.splitlines():
        d = dong.strip("- ").lower()
        if re.match(r"(không|đừng|cấm)\b", d) and not re.search(r"\b(thay vào đó|mà hãy|hãy)\b", d):
            loi.append(f"chỉ cấm, chưa nói nên làm gì: '{dong.strip('- ')}'")
    if any(_viet_hoa(dong) for dong in chi_dan.splitlines()):
        loi.append("có đoạn viết HOA để quát; nên giải thích lý do thay vì nhấn mạnh")
    if re.search(r"sk-[A-Za-z0-9_-]{8,}|mật khẩu\s*[:=]", chi_dan, re.I):
        loi.append("có thứ giống khóa bí mật; người dùng có thể moi được chỉ dẫn hệ thống")
    return loi


def hoi(client, chi_dan, cau_hoi):
    tl = client.messages.create(model=MO_HINH, max_tokens=16000, system=chi_dan,
                                messages=[{"role": "user", "content": cau_hoi}])
    if tl.stop_reason == "refusal":
        return "[Mô hình từ chối trả lời câu này.]"
    tra_loi = "".join(k.text for k in tl.content if k.type == "text")
    if tl.stop_reason == "max_tokens":
        tra_loi += "\n[Câu trả lời bị cắt vì chạm max_tokens: tăng max_tokens hoặc hạ effort.]"
    return tra_loi


class ClientGia:
    """Thay cho anthropic.Anthropic() khi chạy thử: ghi lại yêu cầu, trả câu trả lời cố định."""

    def __init__(self):
        self.yeu_cau = []
        self.messages = SimpleNamespace(create=self._tao)

    def _tao(self, **kw):
        self.yeu_cau.append(kw)
        return SimpleNamespace(stop_reason="end_turn",
                               content=[SimpleNamespace(type="text", text="Gợi ý: thử in giá trị của i ở mỗi vòng lặp.")])


CHI_DAN_TOT = ghep_chi_dan(
    vai_tro="Bạn là trợ giảng môn Nhập môn lập trình Python cho học sinh lớp 10.",
    boi_canh="Học sinh hỏi khi làm bài tập về nhà. Mục tiêu là giúp các em tự tìm ra lỗi, vì giải hộ thì các em không học được gì.",
    quy_tac=["Gợi ý từng bước, mỗi lần một ý; chỉ đưa lời giải đầy đủ khi học sinh đã thử ít nhất hai lần.",
             "Dùng từ ngữ đơn giản; khi buộc phải dùng thuật ngữ thì giải thích ngắn trong ngoặc.",
             "Câu hỏi ngoài môn học thì từ chối nhẹ nhàng và mời học sinh quay lại bài tập."],
    dinh_dang="Trả lời bằng văn xuôi ngắn, tối đa 5 câu; code đặt trong khối code Python.")

CHI_DAN_YEU = "Bạn là trợ lý.\nKhông giải bài hộ.\nKHÔNG BAO GIỜ NÓI VỀ CHỦ ĐỀ KHÁC.\nKhóa dự phòng: sk-thu-nghiem-123456789"


def chay_thu():
    dong = [f"Chỉ dẫn tốt: {soat_chi_dan(CHI_DAN_TOT) or 'không có lỗi'}"]
    dong += [f"Chỉ dẫn yếu: {l}" for l in soat_chi_dan(CHI_DAN_YEU)]
    c = ClientGia()
    tl = hoi(c, CHI_DAN_TOT, "Vòng for của em chạy mãi không dừng.")
    dong.append(f"Gửi đi: system dài {len(c.yeu_cau[0]['system'])} ký tự, 1 tin người dùng; trả lời: {tl}")
    print("\n".join(dong))
    return dong


if __name__ == "__main__":
    if "--that" in sys.argv:
        if not os.environ.get("ANTHROPIC_API_KEY"):
            sys.exit("Chưa có ANTHROPIC_API_KEY")
        import anthropic
        try:
            print(hoi(anthropic.Anthropic(), CHI_DAN_TOT, " ".join(a for a in sys.argv[1:] if a != "--that") or "Vòng for của em chạy mãi không dừng."))
        except anthropic.APIConnectionError:
            sys.exit("Không kết nối được tới API")
    else:
        chay_thu()

Chỉ dẫn tốt trong ví dụ qua được hàm soát. Chỉ dẫn yếu chỉ có bốn dòng mà bị báo sáu lỗi: không có vai trò cụ thể, không nói định dạng, hai quy tắc chỉ cấm mà không nói nên làm gì, một dòng viết HOA để quát, và một dòng chứa thứ trông như khóa API. Hàm soát nhận ra cả chữ HOA có dấu như "KHÔNG" hay "CHỦ ĐỀ", điều mà một biểu thức chỉ dùng bảng chữ cái tiếng Anh sẽ bỏ sót. Phần cuối gửi một câu hỏi qua client giả và in ra độ dài chỉ dẫn đã gửi cùng câu trả lời mẫu. Muốn gọi thật, đặt biến môi trường ANTHROPIC_API_KEY rồi chạy với tùy chọn --that.

Hàm soát chỉ là lưới lọc thô, không thay được việc thử thật. Sau khi viết chỉ dẫn, hãy chuẩn bị mười đến hai mươi câu hỏi mẫu, gồm cả câu lạc đề, câu cố tình xin lời giải, câu viết sai chính tả, rồi đọc câu trả lời và chỉnh chỉ dẫn.

Những lỗi hay gặp

Lỗi thứ nhất là viết quá chung: "bạn là trợ lý hữu ích" không đổi được gì so với mặc định. Mỗi câu trong chỉ dẫn nên khiến mô hình làm khác đi một điều cụ thể. Lỗi thứ hai là chỉ toàn lệnh cấm. Danh sách "không được" dài khiến mô hình biết rõ điều phải tránh nhưng mù mờ về điều nên làm. Lỗi thứ ba là quát bằng chữ HOA và dấu chấm than. Tài liệu Claude ghi rằng các mô hình gần đây nhạy với chỉ dẫn hệ thống hơn trước, nên những câu kiểu "QUAN TRỌNG: BẠN PHẢI dùng công cụ này" có thể khiến mô hình làm quá tay; tài liệu khuyên viết bình thường, như "dùng công cụ này khi...". Một câu giải thích lý do thường hiệu quả hơn mọi dấu chấm than.

Lỗi thứ tư là chỉ dẫn mâu thuẫn, ví dụ vừa yêu cầu "trả lời thật ngắn" vừa yêu cầu "giải thích đầy đủ mọi bước". Khi thêm quy tắc mới, đọc lại cả khối để chắc nó không cãi nhau với quy tắc cũ. Lỗi thứ năm là chỉ dẫn phình to theo thời gian vì mỗi lần gặp lỗi lại thêm một dòng vá. Chỉ dẫn hệ thống được gửi kèm mọi lệnh gọi nên tốn token mỗi lần; khối dài và cố định là ứng viên tốt cho prompt caching, nhưng gọn vẫn tốt hơn.

System prompt không phải chỗ cất bí mật

Nhiều người nghĩ người dùng không thấy chỉ dẫn hệ thống nên có thể đặt vào đó khóa API dự phòng, mật khẩu cơ sở dữ liệu, hay danh sách quyền của từng người. Mục LLM07:2025 của OWASP nói rõ chỉ dẫn hệ thống không nên được coi là bí mật, cũng không nên được dùng như một cơ chế bảo mật. Người dùng có thể dùng các kỹ thuật tiêm chỉ dẫn, như bài prompt injection là gì mô tả, để mô hình đọc lại chỉ dẫn. OWASP cũng nhấn mạnh rủi ro thật không nằm ở việc lộ câu chữ, mà ở thông tin nhạy cảm bị đặt vào đó và ở việc dựa vào câu chữ để phân quyền.

Cách làm đúng là giữ khóa ở biến môi trường hoặc kho bí mật, như bài giữ khóa API an toàn hướng dẫn, và kiểm quyền bằng code trước khi thực hiện hành động. Một câu như "chỉ quản trị viên mới được xóa dữ liệu" trong chỉ dẫn hệ thống chỉ là lời nhắc; điều chặn được việc xóa là đoạn code kiểm vai trò của người gọi.

Cẩn thận
  • Đặt khóa API, mật khẩu hay thông tin nội bộ vào system prompt.
  • Dựa vào câu chữ trong system prompt để phân quyền thay vì kiểm bằng code.
  • Viết toàn lệnh cấm mà không nói nên làm gì.
  • Viết HOA và chấm than để nhấn mạnh thay vì giải thích lý do.
  • Sửa system prompt rồi đưa lên ngay mà không thử lại bộ câu hỏi mẫu.

Câu hỏi thường gặp

Không có system prompt thì sao?

Mô hình vẫn trả lời, theo cách mặc định. Ứng dụng có việc cụ thể thì nên có chỉ dẫn hệ thống.

System prompt nên dài bao nhiêu?

Đủ để nêu bốn phần. Một trợ giảng đơn giản có thể chỉ cần vài trăm chữ.

Người dùng có ghi đè được system prompt không?

Có thể cố, nên quyền hạn và dữ liệu nhạy cảm phải được kiểm bằng code.

Viết system prompt bằng tiếng Việt được không?

Được. Nên viết cùng ngôn ngữ với câu trả lời mong muốn để đỡ lẫn lộn.

Học tiếp

Nếu bạn muốn học Python và AI bài bản cùng giảng viên, tham khảo khóa học AI của Big-O Coding.

Muốn học bài bản cùng giảng viên?

Khóa AI – Introduction to Machine Learning: nền tảng Máy học từ thuật toán cơ bản đến Neural Networks và LLM, học bằng Python. Học thử buổi 1 miễn phí.

Xem Khóa AI

Nguồn tham khảo

Chia sẻ: Facebook LinkedIn
Nhắn Zalo tư vấnZalo Gọi 0937 401 483