- Chưa sinh DDL: bắt đầu từ sự kiện nghiệp vụ, quy tắc bất biến và truy vấn chính.
- Ràng buộc gần dữ liệu: khóa chính, khóa ngoại, UNIQUE, NOT NULL, CHECK; quy tắc trên nhiều dòng cần transaction.
- Giữ lịch sử giá: lưu
price_at_purchasetrên từng dòng đơn để đổi giá sau này không viết lại doanh thu cũ.
Bắt đầu từ một ví dụ cụ thể
Ví dụ xuyên suốt bài là bảng đơn hàng và bảng dòng đơn. Một đơn có nhiều dòng, và tổng tiền phải tính từ giá đã chốt trên từng dòng, không phải từ giá hiện tại trong danh mục. Nếu bạn chưa nói quy tắc đó, AI có thể đề xuất một schema lấy thẳng giá sản phẩm hiện tại cho mọi báo cáo.
Bắt đầu bằng sự kiện và quy tắc
Danh từ trong yêu cầu chưa chắc là bảng. Hãy mô tả người dùng làm gì, trạng thái thay đổi nào và quy tắc phải giữ. “Khách có nhiều địa chỉ” còn thiếu địa chỉ mặc định, lịch sử và quyền xóa. Yêu cầu AI hỏi lại trước khi vẽ quan hệ.
Tách dữ liệu gốc và dữ liệu suy ra
Thông tin suy ra như tổng đơn có thể tính từ dòng hàng; lưu thêm tạo nguy cơ lệch. Nhưng hiệu năng hoặc lịch sử có thể cần snapshot. Prompt phải yêu cầu phân loại trường gốc, suy ra, chụp tại thời điểm và giải thích đánh đổi.
Ràng buộc nằm gần dữ liệu
Khóa chính, khóa ngoại, unique, not null và check giúp ngăn trạng thái sai bất kể ứng dụng nào ghi. AI thường chỉ tạo cột. Hãy nêu invariant và yêu cầu ánh xạ từng quy tắc sang constraint hoặc transaction, kèm điều không thể bảo đảm chỉ bằng schema.
Thiết kế theo truy vấn thật
Liệt kê các truy vấn đọc-ghi quan trọng, tần suất và kích thước dự kiến. Từ đó mới bàn index, partition hoặc denormalization. Đừng xin “tối ưu nhất”; một index tăng tốc đọc nhưng tốn ghi và bộ nhớ. Yêu cầu kế hoạch đo bằng explain trên dữ liệu đại diện.
Xem xét đồng thời và lịch sử
Hai người cùng đặt chỗ, trừ tồn kho hoặc cập nhật số dư có thể tạo race condition. Prompt cần hỏi isolation, khóa, idempotency và audit. Với xóa dữ liệu, phân biệt xóa mềm, xóa thật và nghĩa vụ lưu giữ; không tự chọn theo thói quen.
Migration phải đảo được
Schema đẹp trên giấy chưa đủ. Cần đường chuyển từ dữ liệu hiện tại, kiểm dữ liệu bẩn, thứ tự triển khai và rollback. Yêu cầu thay đổi tương thích trước-sau khi nhiều phiên bản ứng dụng chạy cùng lúc. Thử trên bản sao đã bảo vệ trước sản xuất.
Bốn prompt mẫu chép dùng ngay
Prompt 1: phỏng vấn yêu cầu dữ liệu
Tôi cần thiết kế dữ liệu cho [bài toán]. Chưa tạo bảng hoặc SQL. Từ mô tả [dán yêu cầu], hãy liệt kê thực thể ứng viên, sự kiện làm thay đổi trạng thái và quy tắc bất biến. Sau đó hỏi tối đa 10 câu về số lượng, lịch sử, xóa, đồng thời, quyền và truy vấn. Đánh dấu mọi giả định; không tự chọn khi nghiệp vụ chưa trả lời.
Prompt 2: đề xuất mô hình khái niệm
Dựa trên câu trả lời đã duyệt, hãy đề xuất mô hình khái niệm: thực thể, thuộc tính, quan hệ, cardinality và vòng đời. Với mỗi thuộc tính, ghi dữ liệu gốc/suy ra/snapshot. Với mỗi quan hệ, đưa một ví dụ hợp lệ và một trạng thái phải cấm. Chưa viết DDL, chưa đề xuất index. [dán yêu cầu đã rõ].
Muốn xem mô hình thành hình, dùng prompt vẽ sơ đồ quan hệ các bảng trong bài vẽ sơ đồ bằng Mermaid.
Prompt 3: chuyển sang schema có ràng buộc
Chuyển mô hình sau thành schema [PostgreSQL/MySQL và phiên bản]. Trả về bảng, cột, kiểu, khóa và constraint; dưới mỗi constraint ghi quy tắc nghiệp vụ nó bảo vệ. Không dùng trigger nếu constraint chuẩn làm được. Đánh dấu quy tắc cần transaction hoặc application. Chưa thêm index ngoài khóa nếu chưa có truy vấn. [dán mô hình].
Prompt 4: kiểm schema bằng truy vấn và migration
Review schema bằng các luồng [liệt kê truy vấn/ghi] và quy mô [ước lượng]. Tìm anomaly, constraint thiếu, query khó và race condition. Đề xuất index kèm truy vấn chứng minh, rồi lập migration từng bước tương thích ngược, phép kiểm dữ liệu và rollback. Không thực thi lệnh; mọi thao tác phá hủy phải được đánh dấu cần duyệt.
Khi kết quả chưa đúng thì sửa prompt thế nào
Nếu AI sinh bảng ngay, thêm “chưa DDL; chỉ câu hỏi nghiệp vụ”. Nếu schema quá nhiều bảng, yêu cầu ánh xạ mỗi bảng sang sự kiện hoặc quy tắc. Nếu index xuất hiện không có lý do, cung cấp truy vấn và bắt giải thích write cost. Nếu nó dùng trigger cho mọi thứ, ưu tiên constraint chuẩn. Nếu migration nói “backup rồi chạy”, yêu cầu các bước tương thích, kiểm đếm và rollback cụ thể.
Bài thực hành
Chọn hệ thống mượn sách nhỏ. Trả lời Prompt 1 về bản sách, độc giả, lượt mượn và quá hạn. Dùng Prompt 2 rồi tự vẽ ba trạng thái phải cấm. Chỉ sau đó sinh DDL. Viết ba truy vấn chính và kiểm schema có trả lời được mà không suy đoán dữ liệu lịch sử.
Ca mẫu: giá sản phẩm thay đổi sau khi đặt hàng
Một đơn gồm hai dòng hàng được tạo hôm nay, nhưng ngày mai giá danh mục thay đổi. Nếu báo cáo doanh thu join trực tiếp tới product.current_price, lịch sử sẽ bị viết lại dù đơn không đổi. Trong buổi mô hình, hãy dựng timeline tạo đơn, xác nhận, hủy một dòng và hoàn tiền. Mỗi sự kiện phải chỉ rõ dữ kiện bất biến nào cần chụp, chẳng hạn price_at_purchase, tiền tệ và số lượng. Phân biệt trạng thái đơn với lịch sử sự kiện; đừng thêm cột boolean cho mọi khả năng mà không có quy tắc chuyển. Constraint có thể cấm số lượng âm và bảo vệ khóa ngoại, nhưng quy tắc tổng tiền qua nhiều dòng thường cần transaction. Sau schema nháp, tạo trạng thái xấu: dòng hàng không có đơn, hai bản ghi cùng id nghiệp vụ, hoàn tiền vượt số đã thu. Ghi cơ chế ngăn từng trạng thái. Cuối cùng dùng truy vấn thật để xem quan hệ và index, không đoán từ tên cột. Một migration sản xuất phải tương thích với code cũ trong thời gian triển khai, backfill có kiểm đếm và có đường dừng an toàn trước thao tác phá hủy.
Prompt thứ năm: tự kiểm bằng tình huống của bạn
Dùng ba sự kiện nghiệp vụ tôi cung cấp để phản biện mô hình đơn hàng. Dựng timeline cho một đơn có hai dòng, đổi giá sản phẩm, hủy một dòng rồi hoàn tiền. Ở mỗi thời điểm, ghi dữ kiện phải giữ lịch sử và bảng sở hữu nó. Thử tạo ba trạng thái bất hợp lệ mà schema vẫn cho phép, chỉ constraint hoặc transaction boundary có thể ngăn chúng. Chưa viết migration. Cuối cùng dùng ba truy vấn đọc chính để kiểm grain, cardinality và index có bằng chứng; đề xuất index phải nêu chi phí ghi cùng phép đo cần thu thập.
Câu hỏi thường gặp
Có nên để AI sinh câu CREATE TABLE ngay không?
Chưa. Cho AI hỏi về sự kiện, quy tắc và truy vấn chính trước; DDL là bước cuối, khi mô hình khái niệm đã được bạn duyệt.
Ràng buộc nào nên đặt ngay trong cơ sở dữ liệu?
Khóa chính, khóa ngoại, UNIQUE, NOT NULL và CHECK, vì chúng chặn dữ liệu sai bất kể ứng dụng nào ghi. Quy tắc trên nhiều dòng như tổng tiền cả đơn thì CHECK không làm được: tài liệu PostgreSQL ghi rõ CHECK chỉ xét dòng đang được ghi, nên quy tắc đó phải kiểm trong transaction của ứng dụng hoặc bằng trigger.
Vì sao lưu giá lúc mua thay vì dùng giá hiện tại?
Giá danh mục đổi theo thời gian. Báo cáo dùng giá hiện tại sẽ viết lại doanh thu của đơn cũ; lưu price_at_purchase trên từng dòng đơn giữ đúng lịch sử.
Học tiếp
- Prompt review code theo checklist: đúng, dễ đọc, an toàn
- Prompt tạo biểu thức chính quy và bộ ví dụ kiểm tra
- Prompt viết unit test: ma trận ca kiểm, fixture và mock đúng chỗ
Khóa AI – Introduction to Machine Learning: nền tảng Máy học từ thuật toán cơ bản đến Neural Networks và LLM, học bằng Python. Học thử buổi 1 miễn phí.


