Hướng dẫn dùng AI

Đạo đức khi dùng AI: quy định nào áp dụng cho bạn, và khi chưa có quy định thì sao

Dùng AI đúng mực bắt đầu từ việc biết văn bản nào đang áp dụng cho mình. Sinh viên đại học, cao đẳng ở Việt Nam chịu Thông tư 49/2026/TT-BGDĐT, có hiệu lực từ 15/8/2026, trong đó dùng AI để gian lận hay không khai báo việc dùng AI khi được yêu cầu là vi phạm liêm chính học thuật. Trên đó là quy định riêng của trường, đề cương từng môn, và khi gửi bài báo thì thêm chính sách của nơi nhận bài. Bài này không phải tư vấn pháp lý.

Ý chính
  • Bài này không phải tư vấn pháp lý. Nó giúp bạn tìm đúng văn bản áp dụng cho mình, rồi đọc chính văn bản đó.
  • Có năm tầng quy định: luật Việt Nam (mọi người), Thông tư 49/2026/TT-BGDĐT (trường đại học, cao đẳng, trung cấp), quy định của trường và đề cương môn, chính sách của nơi bạn nộp bài, và điều khoản của công cụ AI.
  • Thông tư 49/2026 liệt kê các vi phạm liêm chính học thuật trong môi trường số, trong đó có dùng AI để gian lận và không khai báo hoặc khai báo không đủ việc dùng AI khi có yêu cầu. Thông tư không áp dụng cho trường phổ thông.
  • Chính sách của nơi nhận bài khác nhau ở chỗ khai báo: Elsevier yêu cầu một mục khai báo riêng ngay trước tài liệu tham khảo, IEEE yêu cầu ghi ở phần cảm ơn, arXiv yêu cầu báo cáo việc dùng đáng kể. Elsevier và arXiv ghi rõ không cho công cụ AI đứng tên tác giả.
  • Khi chưa văn bản nào nói tới, tự hỏi bốn câu: người đọc có bị hiểu lầm không, người liên quan đã đồng ý chưa, công sức của ai đã được ghi nhận chưa, và nếu AI sai thì ai bị hại.

Bài này không phải tư vấn pháp lý. Văn bản được đọc ở nguồn gốc ngày 22/11/2026: Thông tư 49/2026/TT-BGDĐT ở bản ký số trên Cổng Thông tin điện tử Chính phủ, chính sách của trường và nhà xuất bản trên trang chính thức của họ. Các luật của Việt Nam về AI, quyền tác giả và dữ liệu cá nhân đã có bài riêng trên blog; bài này chỉ nói chúng áp dụng khi nào và dẫn tới bài đó.

Năm tầng quy định

Câu hỏi "dùng AI như vậy có được không" không có một câu trả lời chung, vì cùng một việc có thể nằm dưới nhiều văn bản. Nhờ AI sửa câu tiếng Anh trong một bài báo gửi hội nghị chẳng hạn, có thể chịu cùng lúc quy định của trường, chính sách của nhà xuất bản và điều khoản của công cụ. Cách gỡ là đi từ tầng rộng nhất tới tầng hẹp nhất, và ở mỗi tầng hỏi: văn bản này có áp dụng cho mình không, nó nói gì về việc mình định làm.

Quy định nào áp dụng cho bạn? Tầng quy định Áp dụng cho Luật Việt Nam Mọi người ở Việt Nam Thông tư 49/2026/TT-BGDĐT Trường đại học, cao đẳng, trung cấp Quy định của trường, đề cương Sinh viên của trường đó Tạp chí, hội nghị, cuộc thi Khi bạn nộp bài ở đó Điều khoản của công cụ AI Người dùng công cụ
Quy định nào áp dụng cho bạn? Luật Việt Nam Mọi người ở Việt Nam Thông tư 49/2026/TT-BGDĐT Trường đại học, cao đẳng, trung cấp Quy định của trường, đề cương Sinh viên của trường đó Tạp chí, hội nghị, cuộc thi Khi bạn nộp bài ở đó Điều khoản của công cụ AI Người dùng công cụ
Hình 1. Năm tầng quy định khi dùng AI và mỗi tầng áp dụng cho ai: luật Việt Nam cho mọi người; Thông tư 49/2026/TT-BGDĐT cho trường đại học, cao đẳng, trung cấp; quy định của trường và đề cương môn cho sinh viên của trường đó; chính sách của tạp chí, hội nghị, cuộc thi khi bạn nộp bài ở đó; điều khoản của công cụ cho người dùng công cụ.

Tầng 1: luật Việt Nam

Luật áp dụng cho mọi người ở Việt Nam, không phân biệt bạn là học sinh hay người đi làm. Với người dùng AI, ba nhóm quy định hay chạm tới nhất là:

Ai chịu trách nhiệm khi AI trả lời sai có trong bài trách nhiệm pháp lý khi AI trả lời sai.

Tầng 2: Thông tư 49/2026/TT-BGDĐT

Đây là văn bản của Bộ Giáo dục và Đào tạo ký ngày 30/6/2026, quy định ứng dụng công nghệ trong giáo dục đại học và giáo dục nghề nghiệp, có hiệu lực từ 15/8/2026 (Điều 22). Lời căn cứ của thông tư dẫn cả Luật Trí tuệ nhân tạo số 134/2025/QH15.

Áp dụng cho ai. Điều 2 ghi thông tư áp dụng với cơ sở giáo dục đại học, trường cao đẳng, trường trung cấp, và tổ chức, cá nhân tham gia đào tạo, nghiên cứu khoa học, quản lý, phục vụ tại các cơ sở đó. Nghĩa là sinh viên, học viên, giảng viên ở các trường này đều nằm trong phạm vi. Học sinh phổ thông thì không: trường phổ thông không có trong danh sách.

Nguyên tắc. Điều 4 và Điều 10 cùng nói một ý: công nghệ và AI là công cụ hỗ trợ, không thay thế trách nhiệm học thuật của người học, nhà giáo và nhà nghiên cứu. Việc dùng AI trong học tập, kiểm tra, nghiên cứu phải trung thực, minh bạch, phản ánh đúng năng lực của người học, và kiểm chứng được.

Vi phạm. Khoản 2 Điều 10 liệt kê các hành vi vi phạm liêm chính học thuật trong môi trường số:

  1. dùng công nghệ, kể cả AI, để gian lận trong học tập, kiểm tra, đánh giá hay nghiên cứu;
  2. sao chép, đạo văn, dùng trái phép tài liệu, dữ liệu, học liệu số hay kết quả nghiên cứu;
  3. giả mạo, làm sai lệch dữ liệu, kết quả nghiên cứu hay thông tin học tập;
  4. nhờ người khác làm, hoặc làm thay, nhiệm vụ học tập, kiểm tra, nghiên cứu;
  5. không công bố hoặc công bố không đầy đủ việc dùng công nghệ, AI khi có yêu cầu theo quy định của trường và pháp luật;
  6. các hành vi khác theo pháp luật và quy chế của trường.

Trách nhiệm của người học. Điểm b khoản 3 Điều 10 và khoản 2 Điều 21 ghi người học, giảng viên phải trung thực, công bố việc dùng công nghệ và AI theo quy định, và chịu trách nhiệm về sản phẩm học tập, nghiên cứu của mình. Câu "AI viết sai chứ không phải em" không đứng được.

Trách nhiệm của trường. Điểm e khoản 3 Điều 18 yêu cầu mỗi trường có quy định hoặc bộ quy tắc ứng xử về sử dụng AI trong đào tạo, kiểm tra, nghiên cứu. Vậy câu hỏi thực tế với sinh viên là: trường mình đã ban hành văn bản đó chưa, và nó nằm ở đâu trên cổng thông tin.

Để ý chữ "khi có yêu cầu" ở vi phạm thứ năm. Thông tư không bắt khai báo mọi lần dùng AI; nó bắt bạn khai báo khi trường hay môn học yêu cầu. Muốn biết lúc nào phải khai, phải đọc tầng tiếp theo.

Tầng 3: quy định của trường và đề cương môn

Đây là tầng quyết định nhiều nhất trong việc học hằng ngày, và khác nhau giữa các trường, thậm chí giữa các môn. Một ví dụ đã công bố là trang về AI và liêm chính học thuật dành cho sinh viên RMIT Việt Nam. Trang ghi:

  • việc dùng AI trong học tập theo yêu cầu của chương trình và của từng môn;
  • dùng AI cho một bài đánh giá khi chưa được cho phép có thể bị coi là viết thuê (ghostwriting) và vi phạm liêm chính học thuật;
  • khi dùng AI phải trích dẫn đúng cách, và nên giữ mọi bản nháp để cho thấy bài được làm ra thế nào;
  • không nộp nội dung mà bạn không hiểu hay không giải thích được bằng lời của mình;
  • chưa chắc thì xem đề cương môn hoặc hỏi giảng viên.

Trang đó chỉ áp dụng cho sinh viên RMIT. Nếu bạn học trường khác, hãy tìm văn bản tương ứng của trường mình, thường có tên quy chế liêm chính học thuật hay quy tắc sử dụng AI, rồi đọc đề cương từng môn: nhiều khi chính đề cương ghi bài nào được dùng AI, bài nào không. Cách chia việc thành mức được dùng, phải khai báo, không được dùng và cách ghi nhật ký có trong bài dùng AI làm đồ án; thói quen làm bài tập mà vẫn hiểu bài có trong bài làm bài tập với AI.

Tầng 4: nơi bạn nộp hay đăng bài

Khi gửi bài cho một tạp chí, hội nghị hay kho bài báo, chính sách của nơi đó áp dụng, dù bạn là sinh viên năm nhất hay giáo sư. Ba nơi sinh viên công nghệ thông tin hay gặp:

Nơi nhận bài Khai báo ở đâu Điều cần nhớ
Elsevier (chính sách cập nhật 6/2026) Mục khai báo riêng về AI, đặt ngay trước tài liệu tham khảo, in kèm bài Không cần khai khi chỉ soát chính tả, ngữ pháp, dấu câu; không dùng AI để tạo hay sửa ảnh là dữ liệu quan sát, thí nghiệm gốc
IEEE Phần cảm ơn (acknowledgments): tên hệ thống AI, phần nào có nội dung do AI tạo, dùng nhiều tới đâu Áp dụng cho chữ, hình, ảnh, code; chỉ sửa câu chữ thì không bắt buộc nhưng nên ghi
arXiv Báo cáo trong bài mọi lần dùng đáng kể công cụ tạo chữ Tác giả chịu toàn bộ trách nhiệm về nội dung, kể cả lỗi, thiên lệch hay đạo văn do AI gây ra

Elsevier và arXiv ghi rõ không được ghi công cụ AI là tác giả; trang chính sách nộp bài của IEEE không bàn chuyện tác giả mà chỉ yêu cầu khai báo. Elsevier còn dặn tự kiểm mọi trích dẫn, vì tài liệu tham khảo do AI tạo có thể sai hoặc bịa. Cuộc thi lập trình có luật riêng, thường chặt hơn nhiều: xem bài luật dùng AI trong các kỳ thi lập trình.

Tầng 5: điều khoản của công cụ

Tầng cuối là thỏa thuận giữa bạn và hãng AI. Nó áp dụng cho mọi người dùng công cụ, kể cả khi không trường nào, nơi nào yêu cầu gì. Điểm đầu tiên cần kiểm là độ tuổi: điều khoản của OpenAI cho dùng từ 13 tuổi và cần cha mẹ hay người giám hộ cho phép nếu dưới 18, còn điều khoản của Anthropic yêu cầu người dùng Claude từ 18 tuổi. Những mục khác nên đọc trước khi bấm đồng ý có trong bài đọc điều khoản sử dụng của công cụ AI.

Khi chưa văn bản nào nói tới

Nhiều việc chưa nằm trong văn bản nào: viết lời chúc sinh nhật bằng AI, làm ảnh vui cho nhóm lớp, nhờ AI trả lời tin nhắn hộ. Lúc đó đạo đức là bốn câu tự hỏi:

  1. Người nhận có bị hiểu lầm về ai đã làm không? Nếu họ sẽ thấy bị lừa khi biết bạn dùng AI, hãy nói trước.
  2. Người có mặt trong ảnh, giọng nói hay dữ liệu đã đồng ý chưa? Ảnh vui có gương mặt bạn bè, thầy cô vẫn là gương mặt của họ.
  3. Công sức của ai đang được dùng? Ý tưởng, câu chữ, hình ảnh lấy từ người khác thì ghi nguồn, dù đi qua AI.
  4. Nếu AI sai, ai bị hại, và bạn có kiểm được không? Câu trả lời sai về sức khỏe, tiền bạc, luật pháp mà gửi cho người khác thì hậu quả là của họ.

Bốn câu này cũng là cách đọc tinh thần của các văn bản ở trên: Thông tư 49/2026 nói về trung thực và trách nhiệm, chính sách của nhà xuất bản nói về minh bạch và tác giả là con người.

Bốn tình huống, đối chiếu từng tầng

Tình huống Tầng áp dụng Nên làm
Sinh viên năm hai nhờ AI sửa câu tiếng Anh trong báo cáo môn học Thông tư 49/2026, quy định của trường, đề cương môn Đọc đề cương; nếu môn yêu cầu khai báo thì ghi rõ công cụ và phần được sửa; giữ bản nháp
Nhóm sinh viên gửi bài hội nghị IEEE, dùng AI viết nháp đoạn tổng quan và vẽ một hình minh họa Thông tư 49/2026, quy định của trường, chính sách IEEE Ghi ở phần cảm ơn tên hệ thống, đoạn nào, hình nào; tự kiểm mọi trích dẫn; cả nhóm chịu trách nhiệm
Câu lạc bộ làm áp phích có ảnh AI giống một thầy giáo thật Luật Việt Nam, bốn câu tự hỏi Xin phép thầy; ghi rõ ảnh do AI tạo; thầy không đồng ý thì không dùng
Học sinh lớp 11 dùng ChatGPT để ôn thi Điều khoản của OpenAI, quy định của trường phổ thông Thông tư 49/2026 không áp dụng; dưới 18 tuổi cần cha mẹ cho phép; làm theo quy định của trường và thầy cô

Khai báo thế nào cho gọn

Khi phải khai báo, một đoạn ngắn đủ ý thường gồm bốn phần, gom từ yêu cầu của Elsevier và IEEE ở trên: tên công cụ, dùng để làm gì, ở phần nào, và bạn đã đọc lại, chịu trách nhiệm. Ví dụ:

Khai báo sử dụng AI: Nhóm dùng [tên công cụ] ngày [ngày] để sửa câu tiếng Anh ở mục 2
và gợi ý dàn ý cho mục 4. Nhóm đã đọc lại toàn bộ, tự kiểm mọi số liệu và tài liệu tham khảo,
và chịu trách nhiệm về nội dung của bài.

Nếu trường hay nơi nhận bài có mẫu riêng, dùng mẫu đó. Nếu môn học yêu cầu kèm lịch sử trò chuyện hay nhật ký, cách lưu có trong bài dùng AI làm đồ án.

Cẩn thận
  • Nghĩ rằng chưa thấy ai cấm nghĩa là được, trong khi chưa đọc đề cương môn.
  • Khai báo một câu chung chung "có dùng AI" mà không nói dùng vào phần nào.
  • Ghi AI là đồng tác giả, hoặc để AI viết tài liệu tham khảo mà không mở bản gốc.
  • Nộp đoạn văn hay đoạn code mà mình không giải thích lại được.
  • Làm ảnh, giọng nói giống người thật để đùa mà không hỏi họ.
  • Dùng công cụ khi chưa đủ tuổi theo điều khoản của chính công cụ đó.

Câu hỏi thường gặp

Dùng AI làm bài tập có vi phạm quy định không?

Tùy trường và môn. Với sinh viên đại học, cao đẳng, Thông tư 49/2026 coi dùng AI để gian lận và không khai báo khi có yêu cầu là vi phạm; được dùng tới đâu thì do quy định của trường và đề cương môn.

Thông tư 49/2026/TT-BGDĐT áp dụng cho học sinh phổ thông không?

Không. Điều 2 ghi thông tư áp dụng với cơ sở giáo dục đại học, trường cao đẳng, trường trung cấp và người tham gia đào tạo, nghiên cứu ở đó.

Chỉ dùng AI sửa chính tả có cần khai báo không?

Elsevier không yêu cầu khai khi chỉ soát chính tả, ngữ pháp, dấu câu; IEEE không bắt buộc nhưng khuyên nên ghi. Ở trường, theo đề cương môn.

AI có được đứng tên tác giả bài báo không?

Elsevier và arXiv ghi rõ là không; người đứng tên chịu trách nhiệm về toàn bộ nội dung, kể cả phần do AI tạo.

Bài này có thay được ý kiến luật sư không?

Không. Bài này không phải tư vấn pháp lý; nó giúp bạn tìm đúng văn bản để đọc. Với tình huống cụ thể, hỏi phòng đào tạo của trường hoặc người có chuyên môn pháp lý.

Học tiếp

Nếu bạn muốn học Python và AI bài bản cùng giảng viên, tham khảo khóa học AI của Big-O Coding.

Muốn học bài bản cùng giảng viên?

Khóa AI – Introduction to Machine Learning: nền tảng Máy học từ thuật toán cơ bản đến Neural Networks và LLM, học bằng Python. Học thử buổi 1 miễn phí.

Xem Khóa AI

Nguồn tham khảo

Chia sẻ: Facebook LinkedIn
Nhắn Zalo tư vấnZalo Gọi 0937 401 483